HoanToan.comHoàn Toàn
Đồ hoạ, ảnh, video và âm thanh miễn phí

Ảnh miễn phí dùng lại hợp pháp: kho phạm vi công cộng, ảnh bảo tàng và cách ghi nguồn

Cần ảnh cho bài giảng, tờ rơi, bài đăng mà không vi phạm bản quyền: kho ảnh phạm vi công cộng, ảnh bảo tàng mở, Wikimedia Commons, điều kiện từng loại và cách ghi nguồn.

Retired Vietnamese teacher arranging printed photographs with blank backs on a large table in a community learning space, tablet with a blank screen nearby, bright daylight, overhead angle

Cần ảnh cho bài giảng, tờ rơi, bài đăng hay sách nhỏ mà không trả tiền và không vi phạm bản quyền, có ba nguồn đáng tin: Wikimedia Commons, kho ảnh và tư liệu của tổ chức phi lợi nhuận đứng sau Wikipedia; các kho ảnh mở của bảo tàng, thư viện công bố hiện vật thuộc phạm vi công cộng; và ảnh do chính bạn chụp. Điều kiện quan trọng nhất: mỗi tấm ảnh có giấy phép riêng, nhiều tấm yêu cầu ghi tên tác giả và giấy phép, và ảnh tìm thấy trên công cụ tìm kiếm không mặc nhiên là ảnh được dùng.

Ảnh "không bản quyền" là cách nói phổ biến nhưng dễ hiểu sai. Gần như mọi bức ảnh đều có tác giả; câu hỏi đúng là tác giả cho phép bạn làm gì. Phần dưới đây đi theo nhu cầu của người thường: tìm ở đâu, đọc điều kiện từng tấm ra sao, ghi nguồn thế nào cho đủ, và những trường hợp ảnh miễn phí vẫn gây rắc rối. Điều kiện của từng kho có thể đổi, nên kiểm lại điều kiện hiện hành ở trang của kho trước khi dùng.

Nguồn ảnh nào, được làm gì, phải làm gì

Bảng tóm tắt điều kiện thường gặp. Luôn đọc thông tin giấy phép ghi ngay ở trang của từng tấm ảnh, vì trong cùng một kho có thể có nhiều loại giấy phép:

NguồnĐược làm gìPhải làm gìBẫy hay gặp
Ảnh phạm vi công cộng, hoặc tác giả từ bỏ quyềnDùng, sửa, dùng thương mạiKhông bắt buộc ghi nguồn, nhưng ghi vẫn là thói quen tốtNgười trong ảnh, công trình, nhãn hiệu trong ảnh vẫn có quyền riêng
Ảnh theo giấy phép mở yêu cầu ghi côngDùng, sửa, thường dùng thương mại đượcGhi tác giả, tên giấy phép, nguồn; nói rõ nếu đã sửaQuên ghi nguồn là vi phạm điều kiện giấy phép
Ảnh theo giấy phép mở cấm thương mạiDùng cho việc phi thương mạiGhi nguồn; không dùng cho quảng cáo, hàng bánTờ rơi cửa hàng, trang bán hàng là dùng thương mại
Ảnh hiện vật trong kho mở của bảo tàng, thư việnThường dùng tự do với hiện vật đã hết bảo hộĐọc điều kiện riêng của từng kho, ghi tên bảo tàng là phép lịch sựKhông phải mọi ảnh của bảo tàng đều mở; hiện vật đương đại vẫn có quyền tác giả
Ảnh tìm thấy trên công cụ tìm kiếm, mạng xã hộiMặc định không được dùng lạiXin phép tác giảBộ lọc giấy phép của công cụ tìm kiếm chỉ là gợi ý, phải kiểm ở trang gốc

Phạm vi công cộng là trạng thái tác phẩm không còn hoặc không có độc quyền khai thác, thường do đã hết thời hạn bảo hộ hoặc tác giả tuyên bố từ bỏ. Thời hạn bảo hộ khác nhau giữa các nước, nên ảnh cũ chưa chắc đã hết bảo hộ ở mọi nơi.

Wikimedia Commons: kho lớn nhất nhưng phải đọc từng tấm

Wikimedia Commons chứa nhiều triệu tệp ảnh, bản đồ, hình vẽ, âm thanh do cộng đồng đóng góp, phần lớn theo giấy phép mở hoặc thuộc phạm vi công cộng. Không cần tài khoản để tìm và tải. Đây là nguồn rất hợp cho ảnh di tích, động thực vật, phong cảnh, ảnh tư liệu lịch sử, hình minh hoạ khoa học.

Mỗi tệp có trang riêng ghi tác giả, ngày, nguồn và giấy phép. Trang này mới là thứ bạn cần đọc, không phải ảnh thu nhỏ trong kết quả tìm kiếm. Nhiều trang có sẵn mục gợi ý cách ghi công, bạn chép lại là gần đủ. Ảnh do cộng đồng tải lên đôi khi bị tải nhầm, ví dụ ai đó đưa ảnh của người khác lên; nếu ảnh trông như ảnh báo chí hay ảnh quảng cáo chuyên nghiệp mà giấy phép lại mở, hãy dè dặt.

Chất lượng tư liệu không đều. Với ảnh dùng cho bài giảng hay tài liệu chính thức, đối chiếu chú thích ảnh với nguồn khác trước khi dùng, nhất là ảnh lịch sử có ghi ngày tháng, địa điểm. Wikimedia Commons do tổ chức phi lợi nhuận vận hành nhờ quyên góp; trang có lời kêu gọi ủng hộ, không bắt buộc.

Kho mở của bảo tàng, thư viện: tranh cổ, bản đồ cũ, ảnh tư liệu

Nhiều bảo tàng, thư viện quốc gia và đại học trên thế giới đã số hoá bộ sưu tập và công bố ảnh chất lượng cao của hiện vật thuộc phạm vi công cộng cho mọi người dùng, kể cả dùng thương mại. Tranh cổ, tranh khắc gỗ, bản đồ cũ, ảnh chụp đầu thế kỷ trước, minh hoạ trong sách cổ thường có ở đây. Tìm bằng tên bảo tàng kèm cụm "bộ sưu tập trực tuyến" hoặc "truy cập mở", rồi mở trang chính thức của bảo tàng.

Điều kiện mỗi nơi một khác. Có nơi đánh dấu rõ từng hiện vật là phạm vi công cộng, cho tải ảnh độ phân giải cao; có nơi chỉ cho xem, tải ảnh lớn phải xin phép; có nơi cho dùng phi thương mại. Hiện vật mới, tác phẩm của hoạ sĩ còn sống hoặc mất chưa lâu vẫn được bảo hộ dù nằm trong bảo tàng.

Trong nước, nhiều bảo tàng, thư viện cũng đang số hoá tư liệu, nhưng điều kiện dùng lại thường chưa ghi rõ như các kho truy cập mở lớn. Khi không thấy điều kiện, đừng mặc định là được dùng; gửi thư hỏi bảo tàng, nêu rõ bạn định dùng ảnh nào vào việc gì. Với dự án giáo dục, cộng đồng, nhiều nơi sẵn lòng cho phép.

Tìm và dùng một tấm ảnh đúng cách trong 15 phút

Quy trình này áp được cho mọi kho ảnh có giấy phép rõ ràng:

  1. Xác định mục đích trước: dùng trong lớp học, đăng trang cá nhân, in tờ rơi cửa hàng hay chèn vào sản phẩm bán. Mục đích quyết định giấy phép nào hợp.
  2. Tìm trong kho đáng tin, dùng bộ lọc giấy phép nếu kho có. Mở trang riêng của tấm ảnh, không tải từ kết quả tìm kiếm thu nhỏ.
  3. Đọc ba thông tin: tác giả, giấy phép, nguồn gốc. Chép ngay vào tệp ghi chú cạnh tệp ảnh đã tải.
  4. Nhìn kỹ nội dung ảnh: có người nhận ra được mặt không, có nhãn hiệu, logo, tác phẩm nghệ thuật khác trong ảnh không. Có thì cân nhắc lại nếu dùng cho quảng cáo.
  5. Nếu sửa ảnh như cắt, chỉnh màu, ghép chữ, ghi rõ trong phần ghi nguồn là ảnh đã chỉnh sửa, nếu giấy phép yêu cầu.
  6. Đặt dòng ghi nguồn ở chỗ người xem thấy được: ngay dưới ảnh, cuối bài, cuối slide hoặc trang cuối tài liệu.

Tải ảnh chỉ từ trang của kho, đừng cài tiện ích "tải ảnh hàng loạt" lạ vào trình duyệt; loại tiện ích đó hay đòi quyền đọc mọi trang bạn mở.

Ghi nguồn thế nào cho đủ

Bốn thành phần. Tên ảnh hoặc mô tả ngắn, tên tác giả, tên giấy phép, nơi lấy ảnh. Ví dụ dạng chữ: "Chùa Một Cột, ảnh của [tên tác giả], giấy phép ghi công chia sẻ tương tự phiên bản 4.0, nguồn Wikimedia Commons."

Không có đường dẫn vẫn ghi được. Ấn phẩm in không bấm được đường dẫn; ghi tên kho và tên tác giả là đủ để người khác tìm lại.

Ảnh phạm vi công cộng. Không bắt buộc ghi, nhưng ghi "ảnh phạm vi công cộng, nguồn bảo tàng ..." giúp người đọc tin tư liệu và giúp bạn nhớ nguồn.

Ảnh đã sửa. Thêm "đã cắt và chỉnh màu" hoặc "ghép từ hai ảnh". Một số giấy phép yêu cầu ảnh phái sinh cũng phải chia sẻ theo cùng giấy phép; đọc kỹ trước khi đưa vào sản phẩm bán.

Bài giảng, slide. Ghi nguồn ngay dưới ảnh bằng chữ nhỏ hoặc gom vào slide cuối "Nguồn hình ảnh". Cách thứ hai gọn hơn, miễn là ghi đủ cho từng ảnh.

Ảnh miễn phí vẫn có thể gây rắc rối khi nào

Giấy phép của tấm ảnh chỉ nói về quyền của người chụp. Trong ảnh còn có những thứ khác mang quyền riêng. Người xuất hiện rõ mặt có quyền đối với hình ảnh của mình; dùng ảnh một người lạ để minh hoạ cho bài viết về bệnh tật, nợ nần hay tội phạm có thể khiến họ bị hiểu sai và gây tranh chấp, dù ảnh theo giấy phép mở. Ảnh có trẻ em càng cần thận trọng.

Nhãn hiệu, logo, bao bì sản phẩm xuất hiện trong ảnh cũng là chuyện cần để ý khi dùng cho quảng cáo: người xem có thể hiểu là hãng đó liên quan hoặc bảo trợ cho bạn. Tác phẩm điêu khắc, tranh tường, công trình kiến trúc mới trong ảnh có thể còn quyền tác giả của người làm ra chúng, tuỳ luật từng nước.

Một rắc rối khác là ảnh bị đưa lên kho mở bởi người không phải tác giả. Khi tác giả thật phát hiện, ảnh bị gỡ và người dùng lại có thể nhận khiếu nại. Cách giảm rủi ro là ưu tiên ảnh có lịch sử rõ ràng, tác giả có hồ sơ đóng góp lâu năm, và giữ ghi chép nguồn tại thời điểm tải; nếu có khiếu nại, bạn gỡ ảnh và chứng minh mình dùng với thiện chí. Với ảnh trọng tâm của chiến dịch quảng cáo, tự chụp hoặc thuê chụp vẫn là cách yên tâm nhất.

Tình huống: cô giáo về hưu làm tập ảnh tư liệu cho câu lạc bộ lịch sử

Cô Hoà nghỉ hưu, sinh hoạt ở câu lạc bộ lịch sử của phường, được nhờ làm một tập tài liệu in vài chục bản về kiến trúc phố cũ để phát cho hội viên. Lúc đầu cô định lấy ảnh từ công cụ tìm kiếm, thấy đẹp là chép.

Một hội viên trẻ nhắc chuyện bản quyền. Cô chuyển sang tìm trên Wikimedia Commons và kho mở của vài thư viện lớn. Ảnh phố xưa đầu thế kỷ trước có khá nhiều, phần lớn thuộc phạm vi công cộng. Ảnh hiện đại của các công trình thì đa số theo giấy phép yêu cầu ghi công; có hai tấm cô rất thích nhưng giấy phép cấm thương mại, vì tập tài liệu phát miễn phí nên cô vẫn dùng được.

Một tấm ảnh đẹp trên trang của một nhiếp ảnh gia không ghi giấy phép gì; cô gửi thư xin phép và được đồng ý kèm yêu cầu ghi tên. Cô làm trang cuối "Nguồn hình ảnh" liệt kê đủ từng tấm. Tập tài liệu in xong, không ai phàn nàn, và trang nguồn còn giúp hội viên tự tìm thêm tư liệu.

Câu hỏi thường gặp

Ảnh trên công cụ tìm kiếm có được dùng lại miễn phí không?

Mặc định là không. Công cụ tìm kiếm chỉ hiện ảnh từ các trang khác, tác giả vẫn giữ quyền. Bộ lọc giấy phép là gợi ý ban đầu; bạn phải mở trang gốc của ảnh, đọc giấy phép ở đó rồi mới quyết định dùng.

Ảnh phạm vi công cộng có cần ghi nguồn không?

Không bắt buộc về mặt giấy phép, nhưng nên ghi để người đọc biết tư liệu từ đâu và để bạn tra lại khi cần. Lưu ý người, nhãn hiệu, công trình xuất hiện trong ảnh có thể vẫn có quyền riêng khi dùng cho quảng cáo.

Dùng ảnh trên Wikimedia Commons cho trang bán hàng được không?

Được nếu giấy phép của tấm ảnh đó cho phép dùng thương mại và bạn ghi nguồn đúng yêu cầu. Nhiều ảnh trên đó cho phép, nhưng không phải tất cả. Đọc trang riêng của từng tệp và kiểm lại điều kiện hiện hành trước khi dùng.

Ghi nguồn ảnh trong tài liệu in mà không dùng đường dẫn thì ghi sao?

Ghi tên ảnh hoặc mô tả, tên tác giả, tên giấy phép và tên kho ảnh. Với tài liệu nhiều ảnh, gom vào một trang "Nguồn hình ảnh" ở cuối, đánh số khớp với số ảnh trong tài liệu.

Ảnh hiện vật chụp trong bảo tàng có tự do dùng không?

Không hẳn. Hiện vật cổ đã hết bảo hộ thì phần tác phẩm thường dùng tự do, nhưng bảo tàng có nội quy về chụp ảnh và có thể có điều kiện riêng với ảnh do họ công bố. Tác phẩm đương đại trong bảo tàng vẫn được bảo hộ.

Ảnh do trí tuệ nhân tạo tạo ra có phải ảnh miễn phí bản quyền không?

Không nên coi là vậy. Tình trạng pháp lý của ảnh do trí tuệ nhân tạo tạo ra còn đang tranh luận ở nhiều nơi, và dịch vụ tạo ảnh có điều khoản riêng. Ảnh tạo ra cũng có thể giống tác phẩm có sẵn. Đọc điều khoản của dịch vụ trước khi dùng thương mại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138