Cần thu giọng đọc, làm podcast, cắt ghép một đoạn ghi âm hay lọc bớt tiếng ồn, cái tên mã nguồn mở quen thuộc nhất là Audacity: miễn phí cho mọi người, kể cả dùng để làm sản phẩm bán, không quảng cáo, chạy trên Windows, macOS và Linux. Bản hiện nay có tuỳ chọn lưu dự án lên dịch vụ đám mây cần tài khoản, nhưng đó là tuỳ chọn; thu và sửa trên máy thì không cần đăng nhập. Muốn thu nhạc nhiều rãnh như một phòng thu nhỏ thì có Ardour, cũng mã nguồn mở, nhưng điều kiện tải bản dựng sẵn khác hẳn, sẽ nói rõ bên dưới.
Thứ quyết định chất lượng tiếng thu tại nhà là căn phòng và cách đặt micro, phần mềm chỉ cứu được một phần. Phần dưới đây đi từ chọn công cụ, cài sạch, dựng góc thu, tới quy trình xử lý một tập podcast và những chỗ hay hiểu nhầm về bản quyền âm thanh. Điều kiện của các dự án có thể thay đổi, nên kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức trước khi dùng.
Ba lựa chọn và điều kiện của từng cái
Cả ba đều là phần mềm mã nguồn mở, nhưng "miễn phí" ở mỗi cái có sắc thái riêng. Đọc kỹ cột điều kiện:
| Lựa chọn | Hợp với việc gì | Điều kiện miễn phí | Đánh đổi |
|---|---|---|---|
| Audacity | Thu giọng, cắt ghép, lọc ồn, chuẩn hoá âm lượng, podcast một hai giọng | Miễn phí cho mọi người, giấy phép GPL; lưu đám mây là tuỳ chọn cần tài khoản | Không hợp cho thu nhạc nhiều rãnh phức tạp |
| Ardour | Thu nhạc nhiều rãnh, trộn âm, làm việc với nhạc cụ điện tử | Mã nguồn mở; bản dựng sẵn trên trang dự án có thể yêu cầu trả số tiền tự chọn, bản thử có giới hạn; trên Linux thường có sẵn trong kho phần mềm | Học lâu, cần hiểu khái niệm trộn âm |
| Công cụ ghi âm có sẵn của máy | Ghi nhanh một ý, một cuộc phỏng vấn ngắn | Có sẵn | Gần như không sửa được gì |
Trường hợp Ardour là ví dụ tốt để hiểu rằng mã nguồn mở không đồng nghĩa với mọi bản dựng đều cho không. Giấy phép cho bạn quyền với mã nguồn; còn người làm dự án có quyền thu tiền cho bản đóng gói sẵn tiện cài. Cả hai đều hợp pháp và minh bạch, miễn là bạn biết mình đang tải gì.
Audacity miễn phí tới đâu, dữ liệu đi đâu
Audacity theo giấy phép GPL: cài trên bao nhiêu máy tuỳ ý, dùng cho mọi mục đích, tệp âm thanh bạn làm ra là của bạn. Không có gói trả phí mở khoá bộ lọc, không giới hạn độ dài bản thu, không chèn tiếng quảng cáo vào tệp xuất.
Từ một số phiên bản gần đây, Audacity được một công ty phát triển và có thêm tính năng lưu dự án lên dịch vụ đám mây của bên phát triển, cần tạo tài khoản. Tính năng đó tiện khi làm trên nhiều máy, nhưng nghĩa là tệp của bạn rời khỏi máy và chịu điều khoản của dịch vụ. Nếu không cần, cứ lưu dự án như tệp thường trên ổ đĩa, bấm từ chối khi phần mềm gợi ý lưu đám mây.
Phần mềm có thể hỏi về việc kiểm tra cập nhật và gửi báo cáo lỗi. Đọc hộp thoại và chọn theo ý bạn; trang chính thức có chính sách quyền riêng tư nói rõ thu gì. Nguyên tắc chung với mọi phần mềm, kể cả mã nguồn mở: đọc lời hỏi trước khi bấm đồng ý, đừng bấm theo phản xạ.
Cài sạch và dựng góc thu trong một buổi tối
Audacity là phần mềm bị trang tải giả mượn tên rất nhiều. Cài cho đúng rồi dựng một góc thu tử tế, không cần mua gì đắt:
- Tìm đúng tên dự án, mở trang chính thức, tải bản ổn định cho hệ điều hành của bạn. Trên Linux, kho phần mềm của bản phân phối là lựa chọn sạch.
- Cài và đọc từng bước; bản chính thức không gói kèm phần mềm khác. Lần đầu mở, chọn đúng thiết bị thu trên thanh thiết bị, thu ở tần số lấy mẫu mặc định là được.
- Chọn chỗ thu nhiều đồ mềm: góc phòng ngủ có chăn, rèm, tủ quần áo mở cửa. Tường trơn, phòng trống cho tiếng vang mà phần mềm khó gỡ.
- Tắt quạt, điều hoà, đóng cửa sổ, để điện thoại ở chế độ im lặng và đặt xa micro.
- Đặt micro cách miệng khoảng một gang tay, hơi lệch sang một bên để hơi thở không phả thẳng. Một miếng vải mỏng căng trên khung dây thép làm tấm chắn hơi cũng đủ dùng.
- Thu thử ba mươi giây gồm vài giây im lặng ở đầu, nghe lại bằng tai nghe. Mức thu nên đạt đỉnh khoảng hai phần ba thang đo, không chạm vạch đỏ.
Vài giây im lặng ở đầu bản thu chính là mẫu tiếng nền để công cụ giảm ồn học. Đừng bỏ qua bước này, nó quyết định bộ lọc có làm méo giọng hay không.
Micro nào đủ dùng khi chưa muốn mua sắm
Trước khi nghĩ tới mua micro, thử với thứ đang có. Điện thoại đời gần đây có micro khá tốt cho giọng nói, miễn là đặt gần miệng và thu trong phòng ít vang. Tai nghe có micro gắn trên dây cũng dùng được cho bài đọc ngắn, chỉ cần để micro không cọ vào áo. Micro tích hợp của máy tính xách tay là lựa chọn kém nhất, vì nó nằm xa miệng và thu luôn tiếng quạt tản nhiệt.
Khi đã thu đều đặn và muốn nâng chất lượng, micro cắm cổng USB là bước tiếp theo phổ biến: cắm vào là Audacity nhận, không cần thêm thiết bị trung gian. Micro cài áo hợp với người vừa nói vừa thao tác hoặc quay video, vì khoảng cách tới miệng giữ nguyên khi bạn quay đầu. Dù chọn loại nào, cách đặt và căn phòng vẫn quyết định nhiều hơn giá tiền.
Một mẹo không tốn đồng nào: thu thử cùng một đoạn văn bằng hai ba thiết bị bạn đang có, ở hai ba chỗ trong nhà, rồi nghe lại liền nhau bằng tai nghe. Chênh lệch giữa góc tủ quần áo và phòng khách trống thường lớn hơn chênh lệch giữa hai chiếc micro. Ghi lại chỗ ngồi, khoảng cách và mức thu của lần ưng ý nhất để lần sau làm y như vậy.
Tình huống: hội cựu học sinh làm podcast kể chuyện trường cũ
Chị Ngân và hai bạn cũ muốn làm một loạt podcast kể chuyện thầy cô và kỷ niệm thời đi học, đăng cho hội cựu học sinh nghe. Ba người ở ba nơi, không ai có phòng thu, ngân sách cho phần mềm bằng không. Chị Ngân nhận phần dựng tiếng, cài Audacity từ trang chính thức.
Tập đầu thu qua cuộc gọi trực tuyến, tiếng lúc to lúc nhỏ, có tiếng xe máy chen vào. Từ tập hai, cả nhóm đổi cách: vẫn gọi để nhìn nhau, nhưng mỗi người tự thu giọng mình bằng điện thoại đặt gần miệng, trong góc tủ quần áo, rồi gửi tệp cho chị Ngân. Chị xếp ba rãnh trong Audacity, căn khớp nhờ một tiếng vỗ tay cả nhóm làm ở đầu buổi.
Chị áp giảm ồn nhẹ, chuẩn hoá âm lượng cho ba giọng bằng nhau, cắt bớt những đoạn ngập ngừng dài. Nhạc mở đầu là đoạn đàn do một thành viên tự chơi. Tập hai nghe sạch hơn hẳn tập một, dù phần mềm vẫn vậy; thay đổi lớn nhất là cách thu.
Xử lý một tập podcast theo thứ tự
Thứ tự áp bộ lọc ảnh hưởng tới kết quả. Một quy trình gọn trong Audacity cho giọng nói:
- Sao lưu tệp gốc vào thư mục riêng, chỉ làm trên bản sao.
- Cắt thô: bỏ đoạn thừa đầu cuối, đoạn nói hỏng, khoảng lặng quá dài. Giữ lại hơi thở tự nhiên, cắt sạch quá nghe như người máy.
- Giảm ồn: chọn đoạn im lặng làm mẫu, rồi áp lên cả bản thu ở mức nhẹ. Mức mạnh làm giọng nghe như nói trong lon.
- Lọc tần số thấp: bỏ tiếng ù từ quạt, từ bàn rung. Bộ lọc cắt tần số thấp có sẵn, đặt ở mức vừa đủ.
- Nén động: làm chỗ nói nhỏ và chỗ nói to gần nhau hơn để người nghe khỏi phải chỉnh âm lượng liên tục.
- Chuẩn hoá: đưa âm lượng tổng về mức thống nhất giữa các tập.
- Xuất: MP3 cho đăng tải và gửi đi; giữ thêm một bản WAV hoặc FLAC chất lượng gốc để lưu trữ.
Nghe lại thành phẩm bằng cả tai nghe và loa điện thoại. Nhiều người nghe podcast bằng loa ngoài khi nấu ăn, tiếng phải rõ ở cả hai.
Bản quyền âm thanh: chỗ phần mềm miễn phí không gánh hộ
Nhạc nền. Audacity miễn phí không có nghĩa nhạc bạn chèn vào được miễn phí. Bài hát quen thuộc gần như luôn có chủ sở hữu quyền; đăng podcast có nhạc đó có thể bị gỡ hoặc bị chặn tiếng. Dùng nhạc tự làm hoặc nhạc có giấy phép cho phép dùng lại.
Hiệu ứng âm thanh. Tiếng chuông, tiếng mưa, tiếng vỗ tay tải trên mạng cũng có giấy phép. Một số kho do cộng đồng đóng góp ghi rõ giấy phép cho từng tệp; có tệp đòi ghi nguồn, có tệp cấm dùng thương mại.
Giọng người khác. Thu phỏng vấn thì báo trước là đang thu và sẽ đăng, xin đồng ý. Ghi âm cuộc gọi hay buổi họp của người khác rồi đăng lên là chuyện nhạy cảm, có thể vi phạm quyền riêng tư.
Bài đọc sách, truyện. Đọc truyện, đọc sách thành tệp âm thanh rồi đăng công khai là tạo bản phái sinh của tác phẩm; trừ tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ hoặc được tác giả cho phép, cần xin quyền.
Ghi nguồn. Dùng tài nguyên theo giấy phép yêu cầu ghi nguồn thì ghi trong phần mô tả tập: tên tác phẩm, tác giả, loại giấy phép.
Câu hỏi thường gặp
Audacity có thật sự miễn phí và không giới hạn không?
Có. Audacity là phần mềm mã nguồn mở theo giấy phép GPL, không giới hạn độ dài bản thu, không khoá bộ lọc, dùng được cho mục đích thương mại. Tính năng lưu đám mây cần tài khoản là tuỳ chọn. Kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức của dự án.
Có bắt buộc tạo tài khoản để dùng Audacity không?
Không. Bạn thu, sửa, lưu dự án trên máy mà không cần đăng nhập. Tài khoản chỉ cần khi muốn dùng dịch vụ lưu dự án trực tuyến do bên phát triển cung cấp, và khi đó tệp của bạn chịu điều khoản của dịch vụ ấy.
Thu âm bằng điện thoại rồi sửa trên Audacity có được không?
Được và thường cho kết quả khá. Điện thoại đặt gần miệng trong phòng nhiều đồ mềm hay thu sạch hơn micro máy tính đặt xa. Ghi ở định dạng chất lượng cao nếu ứng dụng ghi âm cho chọn, rồi chép tệp sang máy tính để xử lý.
Vì sao giọng bị méo như trong lon sau khi giảm ồn?
Do mức giảm ồn quá mạnh hoặc mẫu tiếng nền lấy chưa chuẩn. Lấy lại mẫu từ một đoạn im lặng thật, giảm mức xuống và áp nhiều lần nhẹ thay vì một lần mạnh. Cách bền nhất vẫn là thu ở chỗ yên tĩnh hơn.
Ardour có miễn phí như Audacity không?
Ardour là phần mềm mã nguồn mở, nhưng bản dựng sẵn trên trang của dự án có thể yêu cầu trả số tiền tự chọn, còn bản tải không trả có giới hạn khi dùng. Trên Linux, Ardour thường có trong kho phần mềm của bản phân phối. Đọc điều kiện hiện hành trên trang chính thức trước khi tải.
Dùng bài hát yêu thích làm nhạc nền podcast có sao không?
Có rủi ro rõ ràng. Bài hát có chủ sở hữu quyền, podcast chứa nhạc đó có thể bị nền tảng gỡ hoặc tắt tiếng, chủ quyền có thể khiếu nại. Hãy dùng nhạc tự làm hoặc nhạc có giấy phép cho phép dùng lại và ghi nguồn đúng yêu cầu.