Mắt kém đi vì tuổi tác không có nghĩa phải bỏ điện thoại hay máy tính. Ba nhóm công cụ miễn phí giải quyết phần lớn khó khăn: tính năng trợ năng có sẵn trong điện thoại và máy tính (chữ to, kính lúp màn hình, tương phản cao, đọc to phần được chọn), NVDA (trình đọc màn hình mã nguồn mở cho Windows do tổ chức phi lợi nhuận NV Access phát triển), và các lớp hướng dẫn của hội người cao tuổi, thư viện, câu lạc bộ ở khu dân cư. Điều kiện quan trọng nhất: các công cụ này không thu phí và không quảng cáo, nhưng cần một người kiên nhẫn ngồi cài đặt cùng người lớn tuổi trong buổi đầu.
Bài này dành cho con cháu muốn giúp cha mẹ, ông bà, và cho chính người lớn tuổi đang thấy chữ trên màn hình nhỏ dần. Nó không thay lời khuyên của bác sĩ mắt: mắt mờ nhanh, nhìn méo, đau nhức là lý do đi khám, không phải lý do phóng to chữ thêm. Tên và vị trí của các tính năng khác nhau tuỳ hãng và đời máy, nên trước khi làm, bạn kiểm lại điều kiện hiện hành trong phần hướng dẫn của thiết bị hoặc trang chính thức của dự án.
Khó khăn thường gặp và công cụ miễn phí tương ứng
Mỗi người nhìn kém một kiểu: có người chỉ cần chữ to hơn, có người cần máy đọc to cả trang. Bảng dưới đi từ nhẹ tới nặng.
| Khó khăn | Dùng gì miễn phí | Có sẵn hay phải cài | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chữ trên điện thoại quá nhỏ | Cỡ chữ lớn, chữ đậm, thu phóng màn hình | Có sẵn trong cài đặt màn hình hoặc trợ năng | Chữ quá to làm một số ứng dụng tràn khung, phải tìm mức vừa |
| Khó đọc chữ trên giấy: hướng dẫn thuốc, hoá đơn | Kính lúp bằng máy ảnh điện thoại | Có sẵn trên nhiều máy, nằm trong mục trợ năng | Đọc tờ hướng dẫn thuốc xong vẫn hỏi dược sĩ khi không chắc |
| Mỏi mắt khi đọc lâu | Chế độ đọc to phần chữ được chọn | Có sẵn, cần bật một lần | Giọng đọc tiếng Việt tuỳ máy, có máy nghe khá tự nhiên, có máy còn cứng |
| Nền sáng chói, chữ nhoè | Chế độ tối, tương phản cao, đảo màu | Có sẵn | Thử từng chế độ vào ban ngày và buổi tối |
| Hầu như không đọc được màn hình máy tính | NVDA trên Windows; trình đọc màn hình có sẵn của hệ điều hành | NVDA phải tải về; trình có sẵn chỉ cần bật | Cần tập phím tắt vài tuần, nên có người hướng dẫn |
Phần lớn người lớn tuổi chỉ cần hai dòng đầu. Đừng bật cùng lúc mọi thứ: điện thoại vừa phóng to vừa đọc to vừa đảo màu sẽ làm người dùng rối hơn cả lúc chưa bật.
Chỉnh điện thoại cho cha mẹ mắt kém trong 15 phút
Làm khi có cha mẹ ngồi cạnh, hỏi họ thấy rõ chưa sau từng bước, thay vì tự chỉnh rồi trả máy.
- Mở cài đặt, vào mục màn hình hoặc mục trợ năng, kéo cỡ chữ lên từng nấc, dừng ở nấc cha mẹ đọc được tin nhắn mà không phải nheo mắt.
- Bật chữ đậm nếu có; chữ đậm thường giúp nhiều hơn chữ thật to.
- Tăng cỡ hiển thị, tức kích thước biểu tượng và nút bấm, một nấc để bấm ít nhầm.
- Bật kính lúp bằng máy ảnh, đặt nó ở vị trí dễ mở như màn hình chính hoặc phím tắt.
- Bật chức năng đọc to phần chữ được chọn, chỉ cách chọn một đoạn tin nhắn rồi bấm nghe.
- Xoá bớt biểu tượng không dùng khỏi màn hình chính, chỉ giữ gọi điện, tin nhắn, máy ảnh, ứng dụng nhắn tin quen thuộc.
- Ghi các bước bật, tắt ra một tờ giấy chữ to, dán sau ốp lưng hoặc cạnh chỗ sạc.
Trên kho ứng dụng có nhiều ứng dụng “kính lúp miễn phí”, “phóng to chữ” sống bằng quảng cáo và đòi quyền không liên quan. Với người lớn tuổi, quảng cáo toàn màn hình là cái bẫy bấm nhầm; tính năng có sẵn của máy luôn là lựa chọn đầu tiên.
NVDA: trình đọc màn hình mã nguồn mở cho máy tính Windows
Trình đọc màn hình là phần mềm đọc to mọi thứ trên màn hình, từ tên nút, thư mục tới nội dung trang web, và cho phép điều khiển máy hoàn toàn bằng bàn phím. NVDA là trình đọc màn hình mã nguồn mở theo giấy phép GPL, do tổ chức phi lợi nhuận NV Access phát triển, được nhiều người khiếm thị trên thế giới dùng hằng ngày. Nó miễn phí cho mọi người, không quảng cáo, không có bản trả phí mở khoá tính năng.
NVDA có giao diện tiếng Việt và đọc được tiếng Việt bằng giọng tổng hợp đi kèm hoặc giọng tiếng Việt của Windows nếu máy đã cài gói giọng nói đó. Chất giọng tuỳ bộ tổng hợp; giọng đi kèm nghe máy móc nhưng nhanh và rõ, nhiều người dùng lâu năm vẫn chọn nó. Cộng đồng người khiếm thị Việt Nam có các nhóm chia sẻ cách cài giọng, phím tắt, cách dùng với văn bản tiếng Việt.
Điều kiện thật cần biết: NVDA chỉ chạy trên Windows; máy Mac và Linux có trình đọc màn hình riêng, đi kèm hệ điều hành. Người mới cần vài tuần làm quen với phím tắt. Dự án sống nhờ đóng góp tự nguyện và có bán dịch vụ đào tạo, hỗ trợ, nhưng phần mềm thì không thu tiền. Tải từ trang chính thức của NV Access, kiểm lại điều kiện hiện hành trước khi cài, và tránh các trang “NVDA bản Việt hoá” lạ.
Máy tính Mac, Linux và trình đọc có sẵn của hệ điều hành
Windows có trình đọc màn hình đi kèm. Ngoài NVDA, Windows có sẵn một trình đọc màn hình và một kính lúp màn hình trong mục trợ năng. Chúng đơn giản hơn, hợp để thử xem người dùng có cần trình đọc màn hình hay không trước khi cài NVDA.
Máy Mac có trình đọc màn hình trong hệ điều hành. Bật trong phần trợ năng của cài đặt hệ thống, không phải tải thêm. Cách điều khiển khác NVDA, nên người chuyển từ Windows sang cần học lại phím tắt.
Linux có Orca. Orca là trình đọc màn hình mã nguồn mở thuộc dự án GNOME, có sẵn trên nhiều bản phân phối Linux. Hợp với người đã quen Linux hoặc dùng máy cũ cài Linux cho nhẹ.
Trình duyệt web có chế độ đọc và phóng to. Hầu hết trình duyệt cho phóng to trang bằng tổ hợp phím, và có chế độ đọc lược bỏ quảng cáo, chỉ giữ chữ, kèm chọn cỡ chữ và màu nền. Với người chỉ đọc báo, tra thông tin, đây thường là bước đầu tiên đủ dùng.
Chuột và con trỏ to hơn. Người nhìn kém hay mất dấu con trỏ chuột. Trong cài đặt trợ năng, tăng cỡ và đổi màu con trỏ là thay đổi nhỏ mà đỡ rất nhiều bực bội.
Tình huống: bà muốn tự đọc tin nhắn của cháu
Bà Sáu bảy mươi tám tuổi, mắt mờ, đã khám và được bác sĩ dặn đeo kính, theo dõi định kỳ. Cháu ở xa hay nhắn tin dài, bà phải đợi hàng xóm sang đọc hộ. Con trai bà định mua cho bà một máy tính bảng to, rồi lại băn khoăn không biết bà có dùng nổi không.
Anh quyết định thử trước trên chiếc điện thoại bà đang có. Anh tăng cỡ chữ, bật chữ đậm, bật chế độ đọc to phần được chọn. Vướng đầu tiên là bà không quen thao tác chọn chữ bằng cách nhấn giữ; anh đổi sang cách đọc toàn màn hình bằng một cử chỉ đơn giản hơn mà máy hỗ trợ, tập với bà ba buổi tối. Vướng thứ hai là giọng đọc mặc định của máy là tiếng Anh; anh vào phần cài đặt chuyển giọng đọc sang tiếng Việt và tải gói giọng nói.
Một tuần sau, bà tự nghe được tin nhắn của cháu, còn bấm gọi video lại được. Anh không mua máy mới, không cài ứng dụng nào. Tờ giấy chữ to ghi ba bước bật đọc to dán sau ốp điện thoại là thứ bà dùng nhiều nhất trong tháng đầu.
Điểm mấu chốt trong chuyện của bà Sáu là thử trên thiết bị sẵn có trước khi mua thêm. Tính năng trợ năng miễn phí đã có trong máy, chỉ thiếu người ngồi cùng bật và tập.
Tập cho người lớn tuổi mà không làm họ nản
Một tính năng mỗi buổi. Hôm nay chỉ chữ to, mai mới tới đọc to. Dồn năm thứ trong một buổi là cách nhanh nhất để người lớn tuổi nói “thôi, già rồi không học được”.
Để họ tự bấm. Người hướng dẫn cầm máy làm hộ thì nhanh, nhưng người lớn tuổi sẽ không nhớ. Ngồi cạnh, chỉ bằng lời, để họ tự chạm.
Dùng việc thật để tập. Đọc tin nhắn của cháu, xem thời tiết, nghe tờ hướng dẫn trên hộp sữa. Việc có ý nghĩa với họ thì họ nhớ lâu hơn bài tập mẫu.
Giữ nguyên vị trí mọi thứ. Sau khi đã sắp màn hình chính, đừng tự ý đổi chỗ biểu tượng hay cập nhật giao diện mới mà không báo; với người nhìn kém, trí nhớ vị trí là nửa phần dùng được máy.
Tìm lớp học cộng đồng. Nhiều hội người cao tuổi, thư viện công cộng, đoàn thanh niên ở khu dân cư tổ chức hướng dẫn dùng điện thoại miễn phí theo từng đợt. Hỏi tổ dân phố hoặc xem thông báo của thư viện gần nhà.
An toàn khi bật trợ năng cho người lớn tuổi
Người nhìn kém dễ thành mục tiêu của lừa đảo qua điện thoại, vì khó kiểm từng chữ trên màn hình. Vài nguyên tắc nên dặn kỹ:
- Không cấp quyền trợ năng cho ứng dụng lạ; quyền này cho phép ứng dụng đọc và bấm thay mọi thứ trên màn hình, kể cả ứng dụng ngân hàng.
- Người gọi tự xưng nhân viên hỗ trợ, hướng dẫn bật quyền trợ năng hay cài ứng dụng điều khiển từ xa thì cúp máy.
- Bật đọc to cho tin nhắn đến cũng có nghĩa người ngồi cạnh nghe được; dặn bà không nghe mã xác thực ngân hàng ở chỗ đông người.
- Đặt sẵn số người thân ở đầu danh bạ, dạy cách gọi nhanh khi gặp tin nhắn lạ đòi chuyển tiền.
- Khi bị lừa mất tiền, gọi ngân hàng khoá giao dịch và trình báo công an qua số 113.
Cũng cần nói thẳng: công cụ trợ năng giúp người nhìn kém dùng máy dễ hơn, không chữa được bệnh mắt. Những thay đổi thị lực đột ngột cần được bác sĩ khám, và khi có cấp cứu hãy gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
NVDA có miễn phí thật không, có bản trả phí không?
NVDA là phần mềm mã nguồn mở, miễn phí cho mọi người, không quảng cáo và không có bản trả phí mở khoá tính năng. Tổ chức phát triển nhận đóng góp tự nguyện và bán khoá đào tạo, dịch vụ hỗ trợ cho ai cần. Kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức của NV Access.
NVDA có đọc được tiếng Việt không?
Có. NVDA có giao diện tiếng Việt và đọc tiếng Việt bằng giọng tổng hợp đi kèm hoặc giọng tiếng Việt của Windows khi máy đã cài gói giọng nói. Giọng đi kèm nghe máy móc nhưng rõ; cộng đồng người dùng có hướng dẫn chọn và chỉnh giọng.
Điện thoại cũ có tính năng phóng to chữ và đọc to không?
Phần lớn điện thoại thông minh trong nhiều năm gần đây đều có cỡ chữ lớn và thu phóng màn hình. Chức năng đọc to và kính lúp bằng máy ảnh tuỳ hãng, tuỳ đời máy. Xem mục trợ năng trong cài đặt hoặc phần hướng dẫn của máy để biết máy mình có gì.
Có nên cài ứng dụng kính lúp miễn phí trên kho ứng dụng không?
Chỉ khi máy không có sẵn tính năng này. Nhiều ứng dụng kính lúp miễn phí hiện quảng cáo toàn màn hình, dễ làm người lớn tuổi bấm nhầm, và một số đòi quyền không liên quan. Nếu cài, đọc kỹ quyền và đánh giá, gỡ ngay khi thấy quảng cáo che nội dung.
Mắt mờ đi nhanh thì chỉ cần phóng to chữ là đủ phải không?
Không. Phóng to chữ giúp dùng máy dễ hơn nhưng không thay được việc khám mắt. Thị lực giảm nhanh, nhìn méo hình, đau nhức hoặc có quầng sáng là lý do cần đi khám ở cơ sở y tế chuyên khoa mắt càng sớm càng tốt.
Ở đâu có lớp dạy người lớn tuổi dùng điện thoại miễn phí?
Một số hội người cao tuổi, thư viện công cộng, đoàn thể ở khu dân cư và câu lạc bộ tình nguyện tổ chức các buổi hướng dẫn theo đợt. Lịch và điều kiện tham gia thay đổi theo từng nơi, nên hỏi tổ dân phố hoặc xem thông báo chính thức của thư viện gần nhà.