Một ảnh, một bài viết hay một video ghi CC BY là bạn được dùng lại vào gần như mọi việc, kể cả kinh doanh, miễn là ghi đúng nguồn. Thêm SA nghĩa là bản bạn sửa ra phải chia sẻ theo cùng giấy phép; thêm NC là cấm dùng vào việc thương mại; thêm ND là không được phát hành bản đã chỉnh sửa. Riêng CC0 là tác giả từ bỏ quyền ở mức luật cho phép, dùng không cần ghi nguồn, dù ghi vẫn là lịch sự.
Creative Commons là một tổ chức phi lợi nhuận soạn sẵn bộ giấy phép này để tác giả không phải tự viết điều khoản. Chỉ bốn chữ cái ghép lại, nhưng đọc sai một chữ là bài giảng, video hay tờ rơi của bạn thành vi phạm. Phần dưới giải từng chữ, chỉ cách ghi nguồn đúng và những ca hay nhầm. Điều kiện cụ thể của từng tác phẩm do tác giả chọn và có thể khác nhau giữa các phiên bản, nên kiểm lại điều kiện hiện hành ở trang gốc của tác phẩm trước khi dùng.
Bốn chữ cái, mỗi chữ một điều kiện
BY — ghi công tác giả. Có mặt trong cả sáu giấy phép. Bạn phải nêu tên tác giả (hoặc tên họ muốn được ghi), tên tác phẩm nếu có, nguồn, tên giấy phép, và nói rõ nếu bạn đã chỉnh sửa. Đây là "cái giá" duy nhất của CC BY, nhưng là cái giá bắt buộc: thiếu ghi công thì quyền dùng của bạn không còn.
SA — chia sẻ tương tự. Nếu bạn sửa, phối lại hay dựa vào tác phẩm để làm ra cái mới rồi đem chia sẻ, cái mới phải theo cùng giấy phép hoặc giấy phép được công bố là tương thích. Nói nôm na: bạn được nhận tự do thì phải trao lại tự do đó cho người sau. Dùng nguyên văn không sửa thì SA không đòi thêm gì ngoài ghi công.
NC — phi thương mại. Không dùng chủ yếu nhằm lợi thế thương mại hay thu tiền. Bài đăng bán hàng, quảng cáo, sản phẩm in để bán, video bật kiếm tiền đều dễ rơi vào vùng cấm. Ranh giới có lúc mờ, ví dụ trang cá nhân có gắn quảng cáo; khi mơ hồ, coi như không được và tìm tác phẩm khác.
ND — không phái sinh. Bạn được chia sẻ nguyên vẹn, nhưng không được phát hành bản đã cắt, ghép, dịch, phối lại. Phiên bản 4.0 vẫn cho bạn chỉnh sửa để dùng riêng, chỉ cấm đem bản sửa ra ngoài. Dịch một bài báo CC BY-ND sang tiếng Việt rồi đăng lên là vi phạm, dù bạn có ghi nguồn đầy đủ.
Sáu giấy phép và CC0: được làm gì, không được làm gì
Bảng này đọc theo việc người dùng lại hay làm nhất. Cột cuối là nghĩa vụ cần nhớ khi đăng bản của mình.
| Ký hiệu | Dùng cho việc kinh doanh | Sửa, cắt ghép rồi đăng | Nghĩa vụ khi đăng lại |
|---|---|---|---|
| CC0 | Được | Được | Không bắt buộc ghi nguồn |
| CC BY | Được | Được | Ghi công đầy đủ, nói rõ đã sửa gì |
| CC BY-SA | Được | Được | Ghi công; bản sửa phải theo CC BY-SA hoặc giấy phép tương thích |
| CC BY-ND | Được | Không được đăng bản sửa | Ghi công; giữ nguyên tác phẩm |
| CC BY-NC | Không | Được, nếu phi thương mại | Ghi công; không dùng để kiếm tiền |
| CC BY-NC-SA | Không | Được, nếu phi thương mại | Ghi công; bản sửa theo cùng giấy phép |
| CC BY-NC-ND | Không | Không được đăng bản sửa | Ghi công; giữ nguyên; không kiếm tiền |
Giấy phép chặt nhất là BY-NC-ND: chỉ được chia sẻ lại nguyên vẹn, có ghi công, không kiếm tiền. Nhiều tài liệu học thuật, bài giảng và báo cáo của tổ chức chọn giấy phép này để người đọc được phát cho nhau mà không ai sửa nội dung. Bảng là bản tóm tắt; khi đem tác phẩm vào sản phẩm in số lượng lớn hay chiến dịch quảng cáo, đọc văn bản giấy phép đầy đủ.
Ghi nguồn thế nào cho đủ: công thức bốn phần
Creative Commons gợi ý ghi theo bốn phần, dễ nhớ: tên tác phẩm, tác giả, nguồn, giấy phép. Ví dụ một dòng dưới ảnh: "Ảnh: Đồng lúa buổi sớm, tác giả Minh An, nguồn kho lưu trữ của dự án, giấy phép CC BY 4.0". Nếu đã cắt cúp, đổi màu hay ghép chữ lên ảnh, thêm câu "đã chỉnh sửa". Trên trang web, người ta thường gắn liên kết vào tên tác phẩm và tên giấy phép; trên giấy in, chỉ cần ghi rõ chữ để người đọc tự tìm được.
Vị trí ghi nguồn phải hợp lý với phương tiện. Ảnh trong bài viết thì ghi ngay dưới ảnh hoặc cuối bài; video thì ghi trong phần mô tả và có thể thêm ở khung cuối; bài trình chiếu thì một trang "nguồn tài liệu" ở cuối là chấp nhận được; sách in thì trang ghi công. Điều quan trọng là người xem tìm được, chứ không phải giấu ở nơi không ai thấy.
Hai lỗi hay gặp: ghi "ảnh sưu tầm" hay "nguồn: internet" — không đáp ứng giấy phép nào; và ghi tên kho ảnh thay cho tên tác giả. Kho chỉ là nơi lưu, người giữ quyền là người chụp. Phiên bản 4.0 có điều khoản dễ thở: nếu bạn ghi thiếu và sửa lại trong vòng ba mươi ngày kể từ khi biết lỗi, quyền dùng được khôi phục. Đừng coi đó là lý do để ghi ẩu, nhưng biết để bình tĩnh sửa khi có người nhắc.
Những ca hay đọc nhầm
Ca thứ nhất là trộn hai tác phẩm có giấy phép khác nhau. Ghép một ảnh CC BY-SA với một ảnh CC BY-NC thành một tấm áp phích, bạn sẽ kẹt: SA đòi bản mới theo BY-SA, NC đòi bản mới không thương mại, hai điều kiện không cùng tồn tại trong một giấy phép. Muốn ghép, chọn các tác phẩm có giấy phép tương thích ngay từ đầu, an toàn nhất là CC0 và CC BY.
Ca thứ hai là tin vào nhãn ở trang đăng lại. Một ảnh được ai đó tải lên kho chung và gắn CC BY, nhưng chính người tải lên không phải tác giả. Giấy phép chỉ có giá trị khi người cấp có quyền cấp. Tác phẩm nổi tiếng, ảnh báo chí, tranh của hoạ sĩ còn sống bỗng xuất hiện với giấy phép mở thì nên tra ngược về nguồn gốc.
Ca thứ ba là nghĩ CC dùng được cho phần mềm. Chính tổ chức Creative Commons khuyên không dùng bộ giấy phép này cho mã nguồn, vì nó không nói gì về mã nguồn, bằng sáng chế hay cách phân phối chương trình. Phần mềm nên đọc theo giấy phép mã nguồn mở như GPL, MIT, Apache. Ngược lại, CC0 đôi khi được dùng cho dữ liệu và đoạn mã ngắn.
Ca thứ tư là quên rằng giấy phép không lo quyền khác. Ảnh CC BY chụp một người rõ mặt không có nghĩa người đó đồng ý cho bạn dùng mặt họ quảng cáo; ảnh có logo hãng nằm giữa khung không cho bạn quyền dùng logo ấy.
Khi chính bạn muốn chia sẻ tác phẩm của mình
Đọc giấy phép của người khác một thời gian, nhiều người muốn trả lại cho cộng đồng: chia sẻ bộ ảnh tự chụp, giáo án tự soạn, bản ghi âm buổi nói chuyện. Chọn giấy phép Creative Commons cho tác phẩm của mình không cần đăng ký ở đâu và không tốn tiền; bạn chỉ cần ghi rõ tên giấy phép kèm phiên bản bên cạnh tác phẩm.
Câu hỏi chọn giấy phép xoay quanh hai việc. Thứ nhất, bạn có chấp nhận người khác dùng tác phẩm để kiếm tiền không; nếu không, thêm NC, nhưng nhớ rằng NC làm tác phẩm khó được dùng trong sách giáo khoa thương mại, báo chí hay dự án có tài trợ. Thứ hai, bạn muốn người sau được sửa tự do, sửa nhưng phải chia sẻ lại, hay không được sửa; tương ứng là để trống, thêm SA hoặc thêm ND. Muốn tác phẩm đi xa nhất thì chọn CC BY hoặc CC0.
Trước khi gắn giấy phép, chắc rằng bạn giữ toàn bộ quyền: ảnh có người rõ mặt thì đã có sự đồng ý của họ, giáo án làm cho trường theo hợp đồng thì quyền có thể thuộc nhà trường. Một khi đã cấp, người nhận được dùng mãi theo điều kiện đó, bạn không rút lại được.
Tình huống: cô giáo làm phiếu học tập cho cả khối
Cô Lan dạy địa lý lớp bảy, muốn làm bộ phiếu học tập có ảnh ruộng bậc thang, đồng bằng, rừng ngập mặn để in cho cả khối và chia sẻ cho đồng nghiệp trường bạn. Trước đây cô lấy ảnh trên mạng, ghi "ảnh minh hoạ". Năm nay tổ chuyên môn định gom phiếu thành tập tài liệu, có thể in bán giá vốn cho phụ huynh nào cần bản đẹp.
Cô tìm ảnh ở kho lưu trữ ảnh của dự án bách khoa mở, lọc theo giấy phép. Ảnh rừng ngập mặn đẹp nhất theo CC BY-NC-SA; cô dừng lại, vì "in bán giá vốn" vẫn là có thu tiền, nhiều người sẽ hiểu là thương mại. Cô chọn ảnh khác theo CC BY và hai ảnh theo CC0. Một ảnh CC BY-SA cô vẫn dùng, nhưng hiểu rằng phiếu nào có ghép, chú thích lên chính ảnh đó thì phần đã chỉnh sửa ấy phải chia sẻ theo CC BY-SA.
Cuối mỗi phiếu cô đặt một ô nhỏ "Nguồn ảnh" ghi đủ bốn phần, ảnh nào đã cắt thì ghi "đã cắt". Tổ chuyên môn quyết định để cả tập phiếu theo CC BY-SA, vừa hợp với ảnh đã dùng, vừa cho trường bạn tự sửa theo chương trình của mình. Tập tài liệu in ra không vướng chỗ nào khi phụ huynh hay ban giám hiệu hỏi.
Kiểm một tác phẩm trước khi dùng trong năm phút
Thói quen này cứu bạn khỏi phần lớn rắc rối. Làm ở trang gốc của tác phẩm, không làm ở trang đăng lại.
- Tìm dòng giấy phép ở trang gốc: thường nằm dưới tác phẩm, ở chân trang hay mục "giấy phép". Ghi lại đủ ký hiệu và phiên bản, ví dụ CC BY-SA 4.0.
- Đối chiếu với việc bạn định làm: có kiếm tiền không, có sửa rồi đăng không. Nếu vướng NC hay ND, dừng và tìm tác phẩm khác.
- Kiểm người đăng có phải tác giả không. Ảnh nổi tiếng, ảnh báo chí, tranh của hoạ sĩ đương thời mà gắn giấy phép mở thì tra thêm.
- Chụp màn hình trang gốc có tên tác phẩm và dòng giấy phép, lưu cùng tệp, kèm ngày tải.
- Viết sẵn dòng ghi nguồn bốn phần ngay lúc tải, đừng để đến lúc xuất bản mới nhớ.
- Nếu ghép nhiều tác phẩm, lập bảng nhỏ ghi giấy phép từng cái để chắc chúng không đá nhau.
Tổ chức Creative Commons có công cụ chọn giấy phép và trang giải thích từng giấy phép bằng nhiều thứ tiếng; tìm đúng tên tổ chức để vào trang chính thức, tránh các trang tổng hợp diễn giải sai.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh theo giấy phép CC BY có dùng cho quảng cáo bán hàng được không?
Được, vì CC BY không cấm dùng thương mại. Điều kiện là ghi công tác giả đúng cách và không làm người xem hiểu rằng tác giả ủng hộ sản phẩm của bạn. Nếu trong ảnh có người rõ mặt hoặc nhãn hiệu, cần cân nhắc thêm quyền của họ.
Ghi nguồn chỉ bằng tên trang web lấy ảnh có đủ không?
Không đủ. Giấy phép Creative Commons yêu cầu nêu tên tác giả, và nên kèm tên tác phẩm, nguồn và tên giấy phép. Tên kho lưu trữ hay trang đăng lại không thay được tên người giữ quyền. Ghi "nguồn internet" hay "ảnh sưu tầm" là không đáp ứng giấy phép.
Dịch một bài viết theo CC BY-ND sang tiếng Việt rồi đăng lên có được không?
Không được, vì bản dịch là tác phẩm phái sinh và ND cấm phát hành tác phẩm phái sinh. Bạn có thể chia sẻ nguyên văn kèm ghi công, hoặc xin phép tác giả riêng cho bản dịch. Bài theo CC BY hoặc CC BY-SA thì dịch và đăng được.
CC0 khác gì CC BY?
CC0 là tác giả từ bỏ quyền ở mức tối đa luật cho phép, người dùng không bắt buộc ghi nguồn và được làm mọi việc. CC BY vẫn giữ quyền và cho dùng rộng rãi với điều kiện ghi công. Dùng CC0 vẫn nên ghi nguồn khi tiện, để người khác tra được gốc.
Tác giả có thể rút lại giấy phép Creative Commons đã cấp không?
Giấy phép Creative Commons không thu hồi được với người đã nhận tác phẩm theo giấy phép đó. Tác giả có thể ngừng phát hành hoặc đổi giấy phép cho lần phát hành sau, nhưng bản bạn đã lấy hợp lệ vẫn dùng tiếp được theo điều kiện cũ. Vì vậy nên lưu bằng chứng giấy phép lúc tải.
Có nên dùng giấy phép Creative Commons cho phần mềm mình viết không?
Không nên. Chính tổ chức Creative Commons khuyên dùng giấy phép mã nguồn mở cho phần mềm, vì bộ giấy phép CC không xử lý chuyện mã nguồn, bằng sáng chế và cách phân phối chương trình. Tài liệu hướng dẫn và hình ảnh đi kèm phần mềm thì vẫn có thể theo CC.