Cách an toàn nhất để lấy phần mềm miễn phí là tải từ trang chính thức của dự án, hoặc từ kho ứng dụng có sẵn trong hệ điều hành, rồi kiểm tên nhà phát hành khi chạy tệp cài. Trang tải giả thường lộ mặt qua ba dấu hiệu: nằm trên cùng kết quả tìm kiếm với nhãn quảng cáo, có nhiều nút "tải xuống" to nhỏ khác nhau, và tệp tải về có tên hay dung lượng lạ so với mô tả của dự án.
Phần mềm mã nguồn mở và freeware phổ biến bị giả mạo nhiều hơn phần mềm trả phí, vì người tìm "tải miễn phí" ít cảnh giác và vì giấy phép mở cho phép ai cũng phân phối lại bản gốc. Kẻ xấu lợi dụng chỗ đó để gói thêm phần mềm quảng cáo, công cụ đổi trang chủ trình duyệt, hoặc mã độc đánh cắp mật khẩu. Phần dưới chỉ cách nhận ra, cách kiểm tệp đã tải và cách xử lý khi đã lỡ cài. Địa chỉ trang chính thức và cách phát hành của từng dự án có thể thay đổi, nên kiểm lại thông tin hiện hành trước khi tải.
Vì sao phần mềm miễn phí bị giả nhiều đến thế
Có ba lý do. Thứ nhất, lượt tìm kiếm rất lớn: hàng triệu người mỗi tháng gõ tên một trình phát video, một bộ văn phòng hay một phần mềm nén tệp kèm chữ "tải miễn phí". Ai đứng được ở đầu trang kết quả là có khách. Thứ hai, nhiều giấy phép mã nguồn mở cho phép phân phối lại, nên việc dựng một trang "tải phần mềm X" không phạm luật tự thân; cái sai nằm ở chỗ họ sửa bộ cài hoặc gói thêm thứ khác mà không nói rõ.
Lý do thứ ba là tiền. Mỗi lượt người dùng vô tình cài thêm một thanh công cụ, một phần mềm "tối ưu máy" hay một tiện ích đổi công cụ tìm kiếm, bên phân phối nhận được tiền hoa hồng. Ở mức xấu hơn, bộ cài được cài mã độc để lấy cắp mật khẩu đã lưu trong trình duyệt, tài khoản ngân hàng, ví điện tử, hoặc biến máy thành một mắt xích trong mạng máy tính bị điều khiển.
Vì vậy cùng một cái tên phần mềm, bản chính thức có thể sạch hoàn toàn trong khi bản ở trang khác có thêm vài thứ không mời mà đến. Giấy phép của dự án không bảo đảm gì cho bản người khác đóng gói lại, và các nhóm phát triển tự nguyện thường không có điều kiện để truy đuổi từng trang giả.
Dấu hiệu nhận ra trang tải giả và việc nên làm
Một dấu hiệu chưa đủ để kết luận, nhưng gặp từ hai dấu hiệu trở lên thì nên đóng trang và tìm lại từ đầu.
| Dấu hiệu | Vì sao đáng ngờ | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Kết quả đầu trang có nhãn quảng cáo | Ai trả tiền cũng đứng được ở đó, kể cả kẻ giả mạo | Kéo xuống kết quả thường, đối chiếu tên dự án |
| Nhiều nút tải to, màu sặc sỡ | Phần lớn là quảng cáo đội lốt nút tải | Tìm liên kết tải nằm trong nội dung, có ghi phiên bản |
| Bắt tải "trình hỗ trợ tải xuống" trước | Đây thường là bộ cài kèm phần mềm rác | Không chạy; tìm nguồn tải trực tiếp |
| Tệp có đuôi lạ hoặc dung lượng quá nhỏ | Tệp nhỏ thường là trình tải về thứ khác | So với dung lượng ghi trên trang dự án |
| Đòi tắt phần mềm diệt virus trước khi cài | Phần mềm hợp lệ gần như không đòi điều này | Xoá tệp, không cài |
| Bản "đã kích hoạt", "bản quyền vĩnh viễn" | Phần mềm miễn phí thì không cần kích hoạt; phần mềm trả phí kèm chữ này là bản trái phép | Đóng trang |
| Tên miền gần giống tên dự án, thêm chữ "tải", "miễn phí" | Dự án chính thức hiếm khi đặt tên như vậy | Đối chiếu với trang dự án trên bách khoa mở hoặc kho mã |
Mẹo đối chiếu: bài viết về một dự án mã nguồn mở nổi tiếng trên bách khoa toàn thư mở thường có ô thông tin ghi trang chính thức. Kho mã nguồn công khai của dự án cũng thường dẫn về trang phát hành. Hai nguồn độc lập cùng chỉ một chỗ thì gần như chắc là đúng.
Trình cài đặt kèm phần mềm rác: đọc từng màn hình
Ngay cả một số freeware chính chủ cũng gói kèm phần mềm khác trong trình cài đặt, đổi lại tiền để duy trì sản phẩm. Kiểu thường gặp: một màn hình giữa chừng mời cài thêm trình duyệt, tiện ích, phần mềm diệt virus dùng thử, với ô đánh dấu đã tích sẵn. Người bấm "Tiếp" liên tục sẽ cài luôn.
Cách tránh là đọc từng màn hình, chọn kiểu cài "tuỳ chỉnh" hoặc "nâng cao" thay vì "khuyến nghị", bỏ tích mọi thứ không phải phần mềm chính. Có trình cài đặt khéo hơn, đổi chữ nút thành "Đồng ý" và "Từ chối" sao cho bấm "Từ chối" nghe như huỷ cả cài đặt; thật ra đó chỉ là từ chối phần mềm đi kèm.
Phần mềm mã nguồn mở lớn tải từ trang chính thức gần như không bao giờ có kiểu gói kèm này, vì cộng đồng phản đối mạnh. Đó là thêm một lý do để ưu tiên chúng. Trên Linux, trình quản lý gói của bản phân phối lấy phần mềm từ kho đã được kiểm, còn trên máy tính bảng và điện thoại, kho ứng dụng của hệ điều hành là đường an toàn hơn tệp cài tải lẻ, dù kho đó cũng không hoàn hảo.
Kiểm tệp đã tải: nhà phát hành và mã băm
Trên máy tính, khi chạy tệp cài, hộp thoại hỏi quyền quản trị sẽ hiện tên nhà phát hành đã xác minh. Bộ cài chính thức của dự án lớn thường được ký số bằng tên tổ chức hoặc nhóm phát triển. Nếu hộp thoại ghi "nhà phát hành không xác định" trong khi dự án vốn có ký số, hoặc ghi một tên chẳng liên quan, hãy dừng lại. Bạn cũng có thể bấm chuột phải vào tệp, xem thuộc tính, mục chữ ký số.
Cách chắc hơn là so mã băm. Mã băm là một chuỗi ký tự được tính ra từ nội dung tệp; chỉ cần đổi một byte, chuỗi này đổi hoàn toàn. Nhiều dự án công bố mã băm, thường theo chuẩn SHA-256, ngay cạnh liên kết tải. Hệ điều hành nào cũng có sẵn lệnh tính mã băm trong cửa sổ dòng lệnh, ví dụ trên Linux là sha256sum; tài liệu trợ giúp của hệ điều hành bạn dùng chỉ rõ tên lệnh, chỉ cần tìm cụm "tính mã băm SHA-256". Chuỗi in ra trùng với chuỗi dự án công bố là tệp chuẩn.
Mã băm chỉ có ý nghĩa khi bạn lấy nó từ trang chính thức, không phải từ chính trang tải nghi ngờ. Vài dự án còn ký bộ cài bằng khoá mã hoá công khai, cách kiểm phức tạp hơn và thường có hướng dẫn riêng trong tài liệu của dự án.
Không chỉ máy tính: tiện ích trình duyệt và ứng dụng điện thoại giả
Trò giả mạo không dừng ở tệp cài cho máy tính. Kho tiện ích của trình duyệt và kho ứng dụng điện thoại cũng có những bản mang tên gần giống phần mềm nổi tiếng, dùng biểu tượng na ná, đôi khi còn chép nguyên phần mô tả. Người dùng tìm "trình quản lý mật khẩu miễn phí" hay "trình đọc PDF miễn phí" rất dễ cài nhầm bản nhái, vì kết quả đầu trong kho cũng có thể là kết quả được trả tiền quảng cáo.
Trước khi cài, xem kỹ ba điều: tên nhà phát triển có đúng tên tổ chức hay nhóm ghi trên trang chính thức của dự án không; danh sách quyền truy cập có hợp với chức năng không, ví dụ một tiện ích chuyển đổi đơn vị mà đòi "đọc và thay đổi mọi dữ liệu trên mọi trang web" là quá tay; và lịch sử cập nhật, ứng dụng mới xuất hiện vài tuần mà nhận hàng trăm đánh giá năm sao giống hệt nhau là đáng ngờ.
Nhiều dự án mã nguồn mở ghi rõ trên trang chính thức rằng họ có ứng dụng ở kho nào, dưới tên nhà phát triển nào; có dự án nói thẳng họ không có ứng dụng điện thoại. Đọc dòng đó trước khi tìm trong kho là cách đỡ nhầm nhanh nhất.
Tình huống: anh Phong cần trình phát video cho máy mới
Anh Phong mua máy tính xách tay cũ cho con học, muốn cài một trình phát video mã nguồn mở để mở bài giảng đã tải. Anh gõ tên phần mềm kèm chữ "tải miễn phí", bấm vào kết quả đầu tiên. Trang hiện ba nút tải to, anh bấm nút giữa. Tệp về có dung lượng chưa tới hai megabyte, chạy lên thì đòi cài "trình tăng tốc tải xuống" và một phần mềm dọn máy.
Thấy lạ vì nhớ phần mềm này nặng hơn nhiều, anh huỷ cài, xoá tệp. Anh mở bài viết về dự án trên bách khoa mở, thấy trang chính thức có tên khác hẳn trang vừa vào. Tải lại từ đó, tệp nặng hơn hàng chục lần, hộp thoại quyền quản trị hiện tên tổ chức phát triển. Trang dự án có ghi mã băm, anh thử so bằng lệnh có sẵn của hệ điều hành theo hướng dẫn, hai chuỗi trùng khớp.
Để chắc, anh vào phần cài đặt ứng dụng của máy, sắp xếp theo ngày cài, không thấy thứ gì lạ ngoài trình phát video. Từ hôm đó anh lưu trang chính thức của mấy phần mềm hay dùng vào thư mục dấu trang tên "nguồn tải chuẩn", lần sau khỏi tìm.
Lỡ cài bản giả: làm theo thứ tự này
Đừng hoảng, nhưng cũng đừng để đó. Phần mềm rác gây phiền, mã độc lấy cắp mật khẩu thì gây thiệt hại thật.
- Ngắt mạng máy tính nếu thấy dấu hiệu bất thường như trình duyệt tự mở trang lạ, chuột di chuyển một mình, phần mềm diệt virus bị tắt.
- Vào phần gỡ cài đặt ứng dụng, sắp xếp theo ngày cài, gỡ mọi thứ xuất hiện cùng lúc với bộ cài giả.
- Kiểm trình duyệt: trang chủ, công cụ tìm kiếm mặc định, danh sách tiện ích; đưa về mặc định và xoá tiện ích lạ.
- Chạy quét toàn bộ máy bằng phần mềm bảo mật có sẵn của hệ điều hành, cập nhật mới nhất.
- Từ một thiết bị sạch khác, đổi mật khẩu email, ngân hàng, mạng xã hội; bật xác thực hai bước nếu chưa có.
- Theo dõi giao dịch ngân hàng vài tuần. Nếu bị chiếm đoạt tiền, gọi ngân hàng khoá tài khoản ngay và báo công an qua số 113 hoặc trình báo trực tiếp.
- Nếu máy vẫn lạ sau các bước trên, sao lưu dữ liệu cá nhân và cài lại hệ điều hành là cách triệt để nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tải phần mềm mã nguồn mở từ trang tổng hợp phần mềm có an toàn không?
Không chắc chắn. Một số trang tổng hợp lâu năm giữ bản gốc, nhưng nhiều trang gói thêm trình tải hoặc phần mềm quảng cáo. Giấy phép mở cho phép phân phối lại, nhưng không bảo đảm bản đó sạch. Tải từ trang chính thức của dự án vẫn là lựa chọn an toàn nhất.
Mã băm SHA-256 là gì và có cần kiểm mỗi lần tải không?
Đó là chuỗi ký tự tính ra từ nội dung tệp, đổi một byte là chuỗi đổi hoàn toàn. Nếu bạn tải từ trang chính thức qua kết nối bảo mật thì không bắt buộc kiểm mỗi lần, nhưng nên kiểm khi tải từ nguồn khác hoặc khi tệp dùng cho máy chứa dữ liệu quan trọng.
Tại sao trình cài đặt lại đòi tắt phần mềm diệt virus?
Phần mềm hợp lệ gần như không bao giờ đòi điều này. Yêu cầu tắt bảo vệ thường xuất hiện ở bản trái phép hoặc bộ cài chứa mã độc, vì chúng biết sẽ bị chặn. Gặp yêu cầu đó, hãy xoá tệp và tìm lại từ nguồn chính thức.
Kho ứng dụng trên điện thoại có hoàn toàn an toàn không?
An toàn hơn tải tệp cài lẻ, vì ứng dụng được rà soát trước khi lên kho, nhưng không hoàn toàn. Vẫn có ứng dụng giả tên ứng dụng nổi tiếng lọt vào. Kiểm tên nhà phát triển, số lượt tải, ngày cập nhật và danh sách quyền truy cập trước khi cài.
Đã lỡ chạy một tệp cài lạ thì có cần cài lại toàn bộ máy không?
Không phải lúc nào cũng cần. Nếu chỉ là phần mềm quảng cáo đi kèm, gỡ trong phần cài đặt và dọn trình duyệt là đủ. Nếu có dấu hiệu mã độc như tài khoản bị đăng nhập lạ hay máy tự điều khiển, nên sao lưu dữ liệu và cài lại hệ điều hành, rồi đổi mật khẩu từ thiết bị khác.
Làm sao biết đâu là trang chính thức của một dự án mã nguồn mở?
Đối chiếu ít nhất hai nguồn độc lập, ví dụ ô thông tin trong bài viết về dự án trên bách khoa toàn thư mở và trang kho mã nguồn công khai của dự án. Tên trang chính thức thường ngắn, gắn với tên dự án, không thêm chữ tải miễn phí, và không có nhiều nút quảng cáo.