Muốn học bảng tính mà không tốn tiền, bạn có ba nguồn chắc chắn: sách hướng dẫn chính thức của LibreOffice do nhóm tài liệu của dự án viết và phát hành miễn phí (chủ yếu bằng tiếng Anh, giấy phép cho tải và chia sẻ); phần trợ giúp tích hợp sẵn trong phần mềm bảng tính, có giải thích từng hàm; và các khoá học mở, video hướng dẫn trên nền tảng trực tuyến (học miễn phí nhưng chứng chỉ thường thu phí, video thì kèm quảng cáo). Điều kiện quan trọng nhất: kỹ năng bảng tính gần như dùng chung giữa các phần mềm, nên bạn học trên phần mềm miễn phí vẫn áp dụng được ở chỗ làm.
Cái khó khi tự học bảng tính không phải thiếu tài liệu mà là học xong không dùng. Cách hiệu quả là lấy một việc thật của bạn, chẳng hạn sổ thu chi gia đình hay danh sách khách hàng, rồi học đúng những gì việc đó cần. Phần dưới nói rõ nguồn nào dùng cho việc gì và lộ trình luyện. Điều kiện của các nguồn có thể đổi, nên bạn kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức trước khi dùng.
Nguồn học bảng tính miễn phí: dùng cho việc gì, điều kiện ra sao
Không nguồn nào đủ một mình. Sách chính thức cho kiến thức đúng và có hệ thống, trợ giúp tích hợp giải đáp tại chỗ, còn video cho thấy thao tác bằng mắt.
| Nguồn | Hợp với việc gì | Điều kiện miễn phí | Đánh đổi |
|---|---|---|---|
| Sách hướng dẫn LibreOffice Calc (nhóm tài liệu của dự án) | Học có hệ thống: định dạng, công thức, sắp xếp, lọc, bảng tổng hợp | Tải miễn phí, giấy phép cho phép chia sẻ lại | Chủ yếu tiếng Anh; viết cho phiên bản cụ thể nên hình có thể lệch đôi chút |
| Trợ giúp tích hợp và trình hướng dẫn hàm | Tra nhanh một hàm đang dùng dở | Có sẵn khi cài phần mềm | Câu chữ kỹ thuật, ít ví dụ đời thường |
| Khoá học mở về tin học văn phòng trên nền tảng trực tuyến | Học theo bài, có bài tập | Thường cho học dự thính miễn phí | Chứng chỉ, chấm bài thường thu phí; cần tài khoản |
| Video hướng dẫn trên nền tảng chia sẻ video | Xem thao tác cụ thể | Xem không mất tiền | Quảng cáo; chất lượng không đều; nhiều video dạy cho phần mềm thương mại |
| Câu lạc bộ, diễn đàn hỏi đáp của cộng đồng LibreOffice | Hỏi khi bị kẹt | Đặt câu hỏi miễn phí | Cần mô tả rõ; trả lời không tức thì |
Dự thính, nói nôm na, là được xem bài giảng và tài liệu miễn phí nhưng không được chấm bài hay cấp chứng chỉ. Với người tự học để dùng, dự thính thường là đủ.
LibreOffice Calc: phần mềm và sách hướng dẫn đều miễn phí
Phần mềm. LibreOffice là bộ văn phòng mã nguồn mở do The Document Foundation, một tổ chức phi lợi nhuận, điều phối. Calc là phần bảng tính. Bạn dùng miễn phí cho cả việc cá nhân lẫn công việc, không giới hạn số máy, không quảng cáo, giao diện có tiếng Việt.
Sách hướng dẫn. Nhóm tài liệu của dự án viết bộ sách hướng dẫn cho từng phần, trong đó có cuốn riêng cho Calc và cuốn nhập môn chung. Sách phát hành dưới giấy phép mở, tải về đọc trên máy hay in ra đều được. Đây là nguồn đúng nhất vì do người làm phần mềm viết.
Mở tệp từ chỗ làm có được không. Calc mở và lưu được định dạng bảng tính phổ biến ở văn phòng. Bảng đơn giản thường không vấn đề gì; bảng dùng macro hay tính năng đặc thù của phần mềm khác có thể hiển thị lệch, nên kiểm kỹ trước khi gửi lại.
Điều kiện cần nhớ. Tải bộ cài từ trang chính thức của dự án, tìm đúng tên "LibreOffice". Các trang tải lại bộ cài thường gắn thêm phần mềm quảng cáo. Dự án sống nhờ quyên góp; bạn có thể ủng hộ nếu muốn, nhưng không bắt buộc và không mất tính năng gì.
Học trên phần mềm miễn phí có phí công không. Không. Khái niệm ô, vùng, tham chiếu tương đối và tuyệt đối, hàm điều kiện, tra cứu, lọc, bảng tổng hợp là chung giữa các phần mềm bảng tính. Khác nhau chủ yếu ở vị trí nút bấm và một số tên hàm hiếm dùng.
Bắt đầu trong 15 phút với một bảng thu chi của chính bạn
Bài tập đầu tiên nên là một bảng nhỏ bạn thật sự cần. Làm theo các bước dưới, bạn chạm vào gần đủ khái niệm nền tảng.
- Tạo bốn cột: Ngày, Nội dung, Thu, Chi. Nhập mười dòng chi tiêu tuần vừa rồi.
- Định dạng cột Ngày theo kiểu ngày tháng, cột Thu và Chi theo kiểu số có dấu phân cách hàng nghìn.
- Dưới cùng, dùng hàm tổng cho cột Thu và cột Chi, rồi một ô Còn lại bằng tổng thu trừ tổng chi.
- Thêm cột Loại (ăn uống, đi lại, học hành), rồi dùng tính năng lọc để chỉ xem một loại.
- Dùng hàm tính tổng có điều kiện để ra tổng chi cho từng loại trong một bảng nhỏ bên cạnh.
- Lưu tệp, rồi lưu thêm một bản sao ở chỗ khác. Thói quen sao lưu cần ngay từ bài đầu.
Gặp chỗ không hiểu, tra đúng tên hàm trong phần trợ giúp tích hợp hoặc trong sách hướng dẫn Calc, mục công thức và hàm. Tra theo việc đang làm sẽ nhớ lâu hơn đọc từ đầu đến cuối.
Tình huống: chị Hương làm sổ bán hàng online
Chị Hương bán đồ handmade qua mạng, mỗi tháng vài trăm đơn, ghi tay vào vở nên cuối tháng không biết lãi lỗ. Chị cài LibreOffice trên máy cũ, tải sách hướng dẫn Calc về đọc phần sắp xếp và lọc, kèm vài video tiếng Việt dạy hàm tổng có điều kiện. Chị vướng ở chỗ sao chép công thức xuống dưới thì ô tham chiếu chạy lung tung; đọc mục tham chiếu tuyệt đối trong sách mới hiểu phải thêm dấu cố định. Sau ba tuần, chị có một bảng đơn hàng với cột ngày, sản phẩm, giá vốn, giá bán, phí vận chuyển và một bảng tổng hợp lãi theo sản phẩm. Chị phát hiện một mặt hàng bán chạy nhưng gần như không có lãi sau phí vận chuyển, và điều chỉnh giá.
Trường hợp của chị Hương cho thấy giá trị thật của việc học bảng tính miễn phí: không có chứng chỉ nào, nhưng có một quyết định kinh doanh dựa trên số liệu. Chị cũng không cần học hết sách; chỉ ba chương phục vụ đúng việc là đủ cho giai đoạn đầu.
Một lưu ý về dữ liệu: bảng đơn hàng chứa tên, số điện thoại và địa chỉ khách. Nếu bạn đưa tệp lên dịch vụ lưu trữ trực tuyến hay nhờ người khác xem giúp, hãy xoá hoặc che các cột thông tin cá nhân trước. Khi tải tệp mẫu từ mạng, không bật macro từ tệp lạ.
Lộ trình sáu tuần từ ô trống đến bảng tổng hợp
Mỗi tuần một nhóm kỹ năng, mỗi ngày khoảng ba mươi phút, luôn làm trên dữ liệu của chính bạn. Sách hướng dẫn chính thức có đủ chương cho từng mục.
- Tuần 1: nhập liệu, định dạng ô, chèn xoá hàng cột, cố định dòng tiêu đề khi cuộn.
- Tuần 2: công thức cơ bản, hàm tổng, trung bình, đếm; tham chiếu tương đối và tuyệt đối.
- Tuần 3: hàm điều kiện, đếm và tổng có điều kiện; sắp xếp, lọc tự động.
- Tuần 4: hàm tra cứu để lấy giá từ bảng danh mục sang bảng đơn hàng; kiểm tra dữ liệu nhập để hạn chế gõ sai.
- Tuần 5: bảng tổng hợp dữ liệu (bảng xoay) để xem tổng theo tháng, theo loại.
- Tuần 6: biểu đồ đơn giản, in ấn vừa trang, xuất PDF để gửi người khác.
Sau sáu tuần, nếu cần chứng nhận cho hồ sơ xin việc, bạn mới cân nhắc khoá có chứng chỉ (thường thu phí) hoặc kỳ thi chứng chỉ tin học do cơ sở được phép tổ chức. Học để dùng thì không cần.
Những bẫy hay gặp khi tìm tài liệu bảng tính miễn phí
Bẫy thứ nhất là các trang "tải miễn phí bộ văn phòng bản quyền" hoặc "kích hoạt vĩnh viễn". Đó là bản phát tán trái phép, thường kèm mã độc, và không cần thiết vì đã có bộ văn phòng mã nguồn mở hợp pháp. Bẫy thứ hai là các tệp "1000 mẫu bảng tính miễn phí" đòi bạn để lại số điện thoại hay tham gia nhóm kín; dữ liệu của bạn thành hàng hoá cho người khác gọi mời khoá học.
Bẫy thứ ba là tệp mẫu có macro, tức đoạn mã tự chạy trong bảng tính. Macro từ nguồn không rõ có thể làm hỏng dữ liệu hoặc tải mã độc. Phần mềm bảng tính sẽ hỏi bạn có bật macro không; với tệp lạ, chọn không. Bẫy thứ tư là khoá học "miễn phí" thực chất là buổi tư vấn bán khoá dài hạn: học hai buổi rồi bị gọi điện mời đóng tiền.
Nguyên tắc chung: nguồn đáng tin là dự án phần mềm, thư viện, trường học, tổ chức phi lợi nhuận; thứ đòi thông tin cá nhân nhiều hơn mức cần thiết để học thì nên dè chừng.
Bảng tính trực tuyến miễn phí và bảng tính trên điện thoại: dùng khi nào
Ngoài phần mềm cài trên máy, một số dịch vụ văn phòng trực tuyến lớn cho dùng bảng tính miễn phí khi có tài khoản. Cái lợi là làm chung với người khác, mở được trên mọi máy có trình duyệt, tự lưu từng thay đổi. Cái giá là dữ liệu nằm trên máy chủ của nhà cung cấp, chịu điều khoản của họ, dung lượng lưu trữ có giới hạn, và một số tính năng nâng cao chỉ có ở gói trả phí. Với bảng có thông tin khách hàng hay số liệu tài chính gia đình, bạn nên cân nhắc giữ trên máy mình.
Ứng dụng bảng tính trên điện thoại hợp để xem nhanh, sửa vài ô, nhập một khoản chi khi đang ở chợ. Học thì không nên dựa vào điện thoại: màn hình nhỏ khiến bạn khó thấy cả bảng, gõ công thức dài dễ sai, và nhiều tính năng như bảng tổng hợp bị lược bớt. Cách hợp lý là học và dựng bảng trên máy tính, rồi dùng điện thoại để cập nhật.
Dù chọn đường nào, kỹ năng vẫn chung. Hàm tổng có điều kiện viết trên phần mềm cài máy hay trên trình duyệt đều cùng logic; chỉ cần để ý dấu phân cách giữa các đối số, có nơi dùng dấu phẩy, có nơi dùng dấu chấm phẩy tuỳ thiết lập ngôn ngữ. Gặp công thức báo lỗi cú pháp dù gõ đúng, hãy thử đổi dấu này trước khi nghĩ mình sai.
Câu hỏi thường gặp
Học bảng tính trên LibreOffice rồi đi làm dùng phần mềm khác có bỡ ngỡ không?
Có bỡ ngỡ một chút về vị trí nút và vài tên hàm, nhưng các khái niệm cốt lõi như công thức, tham chiếu, lọc, bảng tổng hợp giống nhau. Thường chỉ mất vài ngày làm quen giao diện là dùng được như cũ.
Sách hướng dẫn LibreOffice có bản tiếng Việt không?
Phần mềm có giao diện tiếng Việt, nhưng bộ sách hướng dẫn chủ yếu bằng tiếng Anh, một số ngôn ngữ khác có bản dịch do cộng đồng làm. Bạn có thể đọc tiếng Anh kết hợp công cụ dịch, hoặc dùng sách làm tài liệu tra cứu theo hình minh hoạ.
Khoá học bảng tính miễn phí có cấp chứng chỉ không?
Phần lớn khoá học trực tuyến cho học dự thính miễn phí, còn chứng chỉ hoặc chấm bài thường thu phí. Nếu nhà tuyển dụng yêu cầu chứng chỉ tin học cụ thể, hãy hỏi rõ loại nào được chấp nhận trước khi đăng ký thi.
Có nên tải bộ văn phòng trả phí bản không bản quyền để học cho giống chỗ làm?
Không nên. Bản không bản quyền vi phạm điều khoản sử dụng và hay kèm mã độc đánh cắp dữ liệu. Kỹ năng học trên phần mềm mã nguồn mở hợp pháp vẫn dùng được ở chỗ làm, và nơi làm việc sẽ cấp phần mềm họ dùng.
Tự học bảng tính mỗi ngày bao lâu thì dùng được cho công việc?
Với khoảng ba mươi phút mỗi ngày trên dữ liệu thật, đa số người học dùng được hàm điều kiện, lọc và tra cứu sau bốn đến sáu tuần. Bảng tổng hợp và biểu đồ cần thêm vài tuần luyện để làm nhanh và không sai.
Tệp bảng tính mẫu tải trên mạng có an toàn không?
Tệp chỉ có dữ liệu và công thức thì ít rủi ro, nhưng tệp có macro thì phải cẩn thận. Khi phần mềm hỏi có bật macro không, hãy từ chối nếu không rõ nguồn, và chỉ tải mẫu từ trang của dự án, thư viện hay trường học.