Học làm trang web từ con số không có thể không tốn đồng nào: tài liệu MDN Web Docs do Mozilla và cộng đồng duy trì (miễn phí, nội dung theo giấy phép mở, chủ yếu tiếng Anh) là giáo trình chuẩn cho HTML, CSS, JavaScript; trình soạn mã nguồn mở như Geany hay Notepad++ dùng mãi không quảng cáo; và công cụ dành cho nhà phát triển có sẵn trong mọi trình duyệt phổ biến để xem, sửa thử trang ngay trên máy. Điều kiện cần biết sớm: học và làm trên máy mình thì miễn phí hoàn toàn; tên miền riêng mới là thứ chắc chắn phải trả tiền, còn chỗ đặt trang miễn phí thì có giới hạn.
Bài này dành cho người muốn tự làm một trang giới thiệu cửa hàng, một trang hồ sơ cá nhân, hay học để chuẩn bị theo nghề làm web. Phần dưới đi qua nguồn học, công cụ, cách thực hành và chuyện đưa trang lên mạng: mỗi thứ miễn phí tới đâu, đổi lại bạn chịu gì. Các dịch vụ thay đổi điều kiện khá thường xuyên, nên kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức trước khi dùng.
Làm web cần gì và cái nào miễn phí
Một trang web tĩnh đơn giản gồm năm thành phần. Bảng dưới chỉ ra phần nào bạn có miễn phí, phần nào thường phải trả.
| Thành phần | Dùng gì miễn phí | Điều kiện, giới hạn | Khi nào phải trả tiền |
|---|---|---|---|
| Kiến thức HTML, CSS, JavaScript | MDN Web Docs; chương trình thiết kế web đáp ứng của freeCodeCamp | Chủ yếu tiếng Anh; cần tự đặt mục tiêu | Không cần |
| Trình soạn mã | Geany, Notepad++ (mã nguồn mở) | Notepad++ chỉ chạy trên Windows; Geany chạy nhiều hệ điều hành | Không cần |
| Xem và gỡ lỗi | Công cụ nhà phát triển trong trình duyệt | Có sẵn, bấm phím tắt là mở | Không cần |
| Nơi đặt trang lên mạng | Một số dịch vụ lưu trữ trang tĩnh có gói miễn phí | Giới hạn dung lượng, băng thông; địa chỉ là tên miền con của dịch vụ; điều khoản có thể đổi | Khi cần tên miền riêng, dung lượng lớn, máy chủ chạy cơ sở dữ liệu |
| Tên miền riêng | Không có lựa chọn miễn phí đáng tin | Lời mời “tên miền miễn phí” thường kèm điều kiện mua gói khác | Gần như luôn phải trả theo năm |
Với mục đích học, bạn không cần đưa trang lên mạng trong hai tháng đầu. Mở tệp HTML trực tiếp bằng trình duyệt trên máy là đủ để thấy kết quả.
MDN Web Docs và các nguồn bổ trợ
MDN dạy gì. Ngoài phần tra cứu từng thẻ HTML, từng thuộc tính CSS, MDN có lộ trình học cho người mới: cấu trúc một trang, chữ và đoạn, hình ảnh, bảng, biểu mẫu, bố cục hiện đại, rồi JavaScript cơ bản. Mỗi bài có ví dụ chạy được và bài tự đánh giá. Nội dung do cộng đồng góp, Mozilla điều phối; một số trang có bản dịch sang vài ngôn ngữ nhưng bản tiếng Anh luôn mới nhất.
freeCodeCamp cho người cần bài tập dắt tay. Chương trình thiết kế web đáp ứng của tổ chức này cho bạn gõ mã ngay trên trình duyệt, có kiểm tra tự động và các dự án nhỏ để lấy chứng nhận miễn phí. Hợp với người cần nhịp đều đặn hơn là đọc tài liệu.
Tiêu chuẩn của W3C. Tổ chức quốc tế xây dựng tiêu chuẩn web công bố văn bản tiêu chuẩn và các hướng dẫn về khả năng tiếp cận cho người khuyết tật miễn phí. Người mới không cần đọc tiêu chuẩn, nhưng phần hướng dẫn tiếp cận rất đáng xem khi làm biểu mẫu, hình ảnh có chú thích.
Video tiếng Việt. Có nhiều người dạy HTML, CSS bằng tiếng Việt trên các nền tảng chia sẻ video, xem miễn phí kèm quảng cáo. Dùng để làm quen, nhưng kiểm lại bằng MDN vì một số video dùng cách làm cũ đã lỗi thời, nhất là phần bố cục.
Tránh “mẫu web miễn phí” trôi nổi. Các gói mẫu giao diện tải từ trang lạ có thể chứa mã chèn quảng cáo hoặc đường dẫn ẩn. Muốn học từ mẫu, hãy dùng mẫu từ dự án mã nguồn mở có giấy phép rõ ràng và đọc từng dòng.
Bắt đầu trong 15 phút: trang web đầu tiên chạy trên máy
Không cần tài khoản, không cần máy chủ. Các bước dưới cho bạn một trang hiển thị được trong trình duyệt ngay tối nay.
- Tải một trình soạn mã nguồn mở từ trang chính thức của dự án (tìm đúng tên Geany hoặc Notepad++), cài như phần mềm thường; bỏ qua mọi trang tải trung gian.
- Tạo thư mục “trang-dau-tien”, trong đó tạo tệp tên index.html.
- Gõ khung trang tối thiểu theo phần nhập môn HTML trong lộ trình học của MDN: phần đầu khai báo bảng mã UTF-8 để tiếng Việt không lỗi, phần thân có một tiêu đề, một đoạn giới thiệu, một danh sách.
- Lưu tệp, kéo thả vào trình duyệt để xem. Mỗi lần sửa, lưu rồi tải lại trang.
- Tạo thêm tệp style.css, nối vào trang, đổi màu nền, phông chữ, khoảng cách lề; quan sát thay đổi.
- Bấm phím tắt mở công cụ nhà phát triển, chọn một phần tử trên trang, thử sửa màu trực tiếp để hiểu quan hệ giữa thẻ HTML và luật CSS.
Những gì sửa trong công cụ nhà phát triển chỉ tạm thời, tải lại trang là mất. Thấy vừa ý thì chép vào tệp CSS của bạn.
Tình huống: chị Mai làm trang giới thiệu tiệm may
Chị Mai có tiệm may nhỏ, khách hay hỏi bảng số đo và giờ mở cửa qua tin nhắn. Chị muốn một trang web đơn giản có ảnh mẫu áo, cách đo, giờ làm việc. Một người quen báo giá làm trang trọn gói, chị muốn thử tự làm trước. Chị theo lộ trình người mới của MDN mỗi tối bốn mươi phút, dùng Geany và trình duyệt có sẵn. Tuần thứ hai chị vướng chuyện ảnh quá nặng làm trang tải chậm; chị dùng phần mềm sửa ảnh mã nguồn mở thu nhỏ ảnh và lưu lại dạng nén. Tuần thứ tư chị kẹt ở bố cục hai cột vỡ trên điện thoại, đọc bài bố cục đáp ứng của MDN mới biết cần thẻ khai báo khung nhìn và bố cục lưới. Sau sáu tuần, chị đưa trang lên một dịch vụ lưu trữ trang tĩnh có gói miễn phí, dùng địa chỉ con của dịch vụ. Khi khách quen nhiều hơn, chị mới mua tên miền riêng và trỏ về trang đó.
Chị Mai không trở thành lập trình viên, nhưng có trang web đúng nhu cầu và hiểu mình đang trả tiền cho cái gì: chỉ là tên miền, không phải “thiết kế”. Lần sau thuê người làm trang lớn hơn, chị cũng biết hỏi những câu đúng.
Lưu ý khi đưa trang tiệm lên mạng: không đăng ảnh khách hàng khi chưa xin phép, không đưa số đo hay thông tin cá nhân của khách lên trang; ảnh mẫu nên là ảnh tự chụp hoặc ảnh có giấy phép cho dùng lại.
Lộ trình tám tuần, mỗi tuần một sản phẩm nhỏ
Học web nhanh nhất là làm ra thứ nhìn thấy được. Mỗi tuần dưới đây kết thúc bằng một sản phẩm, dùng tài liệu MDN làm nguồn chính.
- Tuần 1: trang hồ sơ một cột có tiêu đề, đoạn văn, danh sách, ảnh có mô tả thay thế.
- Tuần 2: trang có bảng (thời khoá biểu, bảng giá dịch vụ mẫu) và đường dẫn giữa hai trang.
- Tuần 3: CSS cơ bản: màu, phông, khoảng cách, mô hình hộp; trang trông gọn gàng.
- Tuần 4: bố cục linh hoạt và bố cục lưới; trang hai cột trên máy tính, một cột trên điện thoại.
- Tuần 5: biểu mẫu liên hệ có nhãn rõ, kiểm tra dữ liệu nhập phía trình duyệt; đọc thêm hướng dẫn tiếp cận.
- Tuần 6: JavaScript cơ bản: nút bấm ẩn hiện nội dung, đổi giao diện sáng tối.
- Tuần 7: tối ưu ảnh, kiểm tra tốc độ tải bằng công cụ có sẵn trong trình duyệt.
- Tuần 8: đưa một trang lên dịch vụ lưu trữ trang tĩnh có gói miễn phí, đọc kỹ điều khoản trước khi đăng ký.
Nếu muốn đi tiếp thành nghề, phần sau tám tuần thường là quản lý phiên bản mã nguồn, một khung giao diện phổ biến và cách làm việc với máy chủ. Đến đó, cộng đồng hỏi đáp và tài liệu chính thức của từng công cụ vẫn là nguồn miễn phí chính.
Gói lưu trữ miễn phí và tên miền “tặng kèm”: đọc điều kiện gì
Một số dịch vụ cho đặt trang web tĩnh miễn phí, có dịch vụ còn tự cấp chứng chỉ bảo mật cho trang. Đổi lại thường có giới hạn dung lượng, giới hạn lưu lượng mỗi tháng, địa chỉ trang nằm dưới tên miền của dịch vụ, và quyền của dịch vụ được tạm dừng trang vi phạm điều khoản. Trước khi đăng ký, đọc ba mục: dữ liệu của bạn được dùng làm gì, dịch vụ có chèn quảng cáo vào trang không, và khi dịch vụ ngừng gói miễn phí thì bạn lấy dữ liệu ra thế nào.
Lời mời “tặng tên miền miễn phí” cần đọc kỹ hơn nữa. Thường tên miền chỉ miễn phí năm đầu khi mua kèm gói lưu trữ nhiều năm, năm sau gia hạn theo giá thường; có nơi đăng ký tên miền dưới tên công ty họ chứ không phải tên bạn, khiến bạn khó chuyển đi. Khi mua tên miền, kiểm chủ thể đứng tên là bạn hay cửa hàng của bạn.
Giữ một bản sao toàn bộ mã nguồn trang trên máy và một nơi sao lưu khác. Trang tĩnh tự viết có cái lợi là chuyển sang dịch vụ khác chỉ mất vài phút, miễn là bạn còn giữ tệp gốc.
Công cụ nhà phát triển trong trình duyệt: người thầy miễn phí ít ai dùng
Mọi trình duyệt phổ biến đều có sẵn bộ công cụ dành cho nhà phát triển, mở bằng phím F12 hoặc bấm chuột phải chọn mục kiểm tra phần tử. Không cần cài thêm, không cần tài khoản. Đây là chỗ bạn học nhanh nhất, vì có thể mở bất kỳ trang nào đang xem để thấy cấu trúc thẻ và luật CSS đứng sau một khối chữ, một nút bấm.
Ba thẻ nên làm quen sớm. Thẻ phần tử cho thấy cây HTML và các luật CSS đang áp vào phần tử được chọn, gạch ngang luật bị ghi đè. Thẻ bảng điều khiển hiện lỗi JavaScript bằng chữ đỏ kèm số dòng, cứu bạn khỏi cảnh “nút bấm không chạy mà không biết vì sao”. Thẻ mạng cho biết trang tải những tệp nào, tệp nào nặng, tệp nào lỗi không tìm thấy. Thêm vào đó là chế độ giả lập điện thoại để xem trang ở nhiều cỡ màn hình mà không cần mượn máy.
Một lưu ý về đạo đức và bản quyền: xem mã của trang người khác để học là chuyện bình thường, nhưng chép nguyên giao diện, hình ảnh, văn bản của họ về làm trang mình là vi phạm. Học cách họ làm, rồi tự viết lại theo cách của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Học thiết kế web có cần biết vẽ hay học đồ hoạ trước không?
Không bắt buộc. HTML và CSS là kỹ năng dựng trang, khác với thiết kế giao diện. Biết chút nguyên tắc về khoảng trắng, cỡ chữ, độ tương phản màu sẽ giúp trang đẹp hơn, và có thể học dần trong lúc làm, kết hợp phần mềm vẽ vector mã nguồn mở khi cần.
MDN Web Docs có thu phí hay cần tài khoản không?
Phần tài liệu và lộ trình học đọc miễn phí, không cần tài khoản. Nội dung phát hành theo giấy phép mở nên bạn có thể trích dẫn khi ghi nguồn đúng cách. Một số tính năng thêm có thể yêu cầu đăng nhập hoặc trả phí, nên kiểm lại điều kiện hiện hành.
Dùng công cụ tạo web kéo thả miễn phí có phải là học thiết kế web không?
Công cụ kéo thả giúp có trang nhanh nhưng không dạy bạn HTML, CSS, và trang thường bị gắn quảng cáo hoặc tên miền của dịch vụ ở gói miễn phí. Nếu mục tiêu là có trang ngay thì dùng được; nếu muốn hiểu và tự sửa, hãy học từ tệp HTML trên máy.
Học làm web trên máy tính cũ cấu hình yếu có được không?
Được. Trình soạn mã nhẹ như Geany chạy tốt trên máy cũ, và trang web tĩnh chỉ cần một trình duyệt cập nhật. Máy yếu chỉ gặp khó khi dùng các công cụ xây dựng nặng ở giai đoạn sau, lúc đó mới cần cân nhắc nâng cấp.
Trang web tự làm có cần chứng chỉ bảo mật không?
Nên có, vì trình duyệt cảnh báo trang không mã hoá, nhất là trang có biểu mẫu. Nhiều dịch vụ lưu trữ trang tĩnh tự cấp chứng chỉ miễn phí; nếu tự quản máy chủ, có tổ chức phi lợi nhuận cấp chứng chỉ miễn phí qua công cụ tự động gia hạn.
Có nên dùng mẫu giao diện tải miễn phí để học không?
Có thể, nếu mẫu đến từ dự án mã nguồn mở có giấy phép rõ ràng và bạn đọc hiểu từng phần. Tránh mẫu từ trang tải lạ, vì có thể chứa mã quảng cáo, đường dẫn ẩn hoặc mã độc, và giấy phép không cho dùng trong việc kinh doanh.