HoanToan.comHoàn Toàn
Đọc điều kiện "miễn phí"

Mã nguồn mở dùng cho công ty được không: đọc GPL, MIT, Apache theo việc bạn làm

Cài phần mềm mã nguồn mở cho nhân viên, cài sẵn cho khách hay nhúng vào sản phẩm: GPL, MIT, Apache cho phép gì, buộc gì, và cách kiểm giấy phép trong 15 phút.

Two young Vietnamese office workers seen from behind at a shared desk in a small bright office, one installing software on a laptop with a blank screen, soft morning daylight

Được. Phần mềm mã nguồn mở đúng nghĩa như LibreOffice, GIMP, VLC hay 7-Zip cho phép công ty cài cho bao nhiêu nhân viên cũng được, dùng để làm ra tiền cũng được, không phải xin ai và không phải trả phí bản quyền. Nghĩa vụ của giấy phép gần như chỉ bắt đầu khi bạn đưa phần mềm cho người ngoài: cài sẵn trên máy bán cho khách, nhúng vào sản phẩm của mình, hoặc sửa mã rồi phát hành lại. Lúc đó GPL đòi bạn chia sẻ cả mã nguồn, còn MIT và Apache chỉ đòi giữ nguyên thông báo bản quyền.

Cái bẫy nằm ở chỗ khác: nhiều phần mềm ghi "miễn phí" mà không phải mã nguồn mở. Đó là phần mềm đóng mã cho tải không mất tiền (thường gọi là freeware), có thể cấm hẳn việc dùng trong doanh nghiệp. Bài này giúp bạn tách hai loại đó, đọc đúng tên giấy phép, và biết việc mình định làm có kéo theo nghĩa vụ gì. Điều khoản có thể thay đổi theo từng phiên bản, nên kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức của dự án trước khi dùng.

Bốn loại "miễn phí" trông giống nhau mà luật chơi khác hẳn

Mã nguồn mở. Mã nguồn, tức phần chữ lập trình viên viết ra để máy biên dịch thành chương trình, được công bố kèm một giấy phép cho phép mọi người dùng, xem, sửa và phân phối lại. Tổ chức phi lợi nhuận Open Source Initiative duy trì định nghĩa chuẩn, trong đó có điều kiện không được phân biệt lĩnh vực sử dụng. Nghĩa là một giấy phép cấm dùng cho kinh doanh thì không được coi là mã nguồn mở theo định nghĩa này.

Phần mềm tự do. Khái niệm do Free Software Foundation đưa ra, nhấn vào bốn quyền tự do của người dùng: chạy, nghiên cứu, sửa, chia sẻ. Trên thực tế phần lớn phần mềm tự do cũng là mã nguồn mở, khác nhau chủ yếu ở cách nhìn. Chữ "free" ở đây là tự do, không phải "không mất tiền".

Freeware. Phần mềm đóng mã, tải về không mất tiền, nhưng điều khoản do hãng tự viết. Có hãng cho dùng mọi mục đích, có hãng ghi rõ chỉ cho cá nhân và gia đình, cấm dùng trong công ty, cấm phân phối lại. Bạn không xem được mã, không sửa được, và hãng có thể đổi điều khoản ở phiên bản sau.

Bản giới hạn của phần mềm trả phí. Còn gọi là shareware hay bản miễn phí rút gọn: chạy được nhưng khoá bớt tính năng, chèn hình mờ, hoặc nhắc mua mãi. Loại này hợp để làm quen, không hợp để công ty dựa vào lâu dài.

Bảng đọc nhanh các giấy phép hay gặp

Phần lớn phần mềm mã nguồn mở phổ biến dùng một trong vài giấy phép dưới đây. Cột "dùng nội bộ" là việc của đa số văn phòng; các cột sau chỉ quan trọng khi bạn đem phần mềm đi đâu đó.

Giấy phépDùng nội bộ trong công tySửa mãPhân phối lại cho người khácNghĩa vụ chính khi phân phối
GPL (phiên bản 2, 3)Được, không nghĩa vụ gìĐượcĐược, kể cả thu phíKèm hoặc cung cấp mã nguồn, giữ nguyên giấy phép GPL cho cả bản sửa
LGPLĐượcĐượcĐượcBản sửa của chính thư viện phải công bố mã; phần mềm của bạn chỉ gọi tới thư viện thì không bị buộc theo
AGPLĐượcĐượcĐượcNhư GPL, thêm: nếu bạn sửa rồi cho người ngoài dùng qua mạng thì cũng phải cung cấp mã nguồn
MPL 2.0ĐượcĐượcĐượcTệp mã nào bạn sửa thì công bố tệp đó; phần bạn viết riêng ở tệp khác được giữ kín
MIT, BSDĐượcĐượcĐượcGiữ nguyên dòng thông báo bản quyền và nội dung giấy phép
Apache 2.0ĐượcĐượcĐượcGiữ thông báo bản quyền, tệp NOTICE nếu có, ghi rõ tệp nào đã sửa; có điều khoản cấp quyền sáng chế

Vài ví dụ để hình dung: nhân hệ điều hành Linux dùng GPL phiên bản 2; LibreOffice và trình duyệt Firefox dùng MPL 2.0; VLC dùng GPL; 7-Zip phần lớn dùng LGPL; các dự án của Apache Software Foundation dùng Apache 2.0. Bảng là bản tóm tắt để định hướng, không thay thế văn bản giấy phép đầy đủ — khi định nhúng vào sản phẩm bán ra, nên đọc nguyên văn hoặc hỏi người có chuyên môn.

Ca phổ biến nhất: cài cho nhân viên dùng hằng ngày

Một văn phòng mười người cài bộ văn phòng, trình đọc PDF, phần mềm nén tệp, trình phát video mã nguồn mở lên mọi máy, dùng để soạn hợp đồng, làm báo giá, xử lý sổ sách. Ở ca này gần như không có nghĩa vụ nào: bạn không phân phối phần mềm cho ai ngoài công ty, không phải công bố gì, không phải ghi nguồn trong tài liệu làm ra. Văn bản, bảng tính, hình ảnh bạn tạo bằng phần mềm đó là của bạn, giấy phép của phần mềm không lan sang sản phẩm đầu ra.

Cái "miễn phí" ở đây là miễn phí về giấy phép, không phải miễn phí về mọi thứ. Không có tổng đài hỗ trợ chịu trách nhiệm khi máy kế toán báo lỗi lúc nửa đêm; hỗ trợ đến từ diễn đàn cộng đồng, tài liệu hướng dẫn của dự án, hoặc công ty dịch vụ bạn tự thuê. Một số dự án lớn có đối tác cung cấp gói hỗ trợ trả phí cho doanh nghiệp. Nếu công ty bạn cần cam kết thời gian khắc phục, đó mới là phần phải chi tiền.

Một điểm hay bị bỏ qua: tệp cài đặt phải lấy từ trang chính thức của dự án. Phần mềm mã nguồn mở càng nổi tiếng càng hay bị dựng trang tải giả, gói kèm phần mềm quảng cáo hoặc mã độc rồi gắn đúng tên dự án. Giấy phép cho bạn quyền dùng bản chính chủ, không bảo đảm gì cho bản ai đó đóng gói lại.

Khi nào nghĩa vụ bắt đầu: lúc phần mềm rời khỏi công ty

Chữ quan trọng trong các giấy phép là phân phối. Bạn cài sẵn phần mềm mã nguồn mở trên máy tính bán cho khách, đóng nó vào thiết bị mình sản xuất, đưa kèm trong bộ cài sản phẩm của mình, hay gửi một bản đã sửa cho đối tác — tất cả đều là phân phối. Với giấy phép kiểu MIT hay Apache, việc bạn phải làm khá nhẹ: giữ nguyên thông báo bản quyền, kèm văn bản giấy phép, với Apache thì kèm thêm tệp NOTICE và ghi rõ đã sửa gì.

Với GPL, nghĩa vụ nặng hơn và đây là chỗ doanh nghiệp làm sản phẩm hay vấp. Nếu chương trình của bạn được xây dựng dựa trên mã GPL và bạn phân phối nó, người nhận có quyền đòi mã nguồn của toàn bộ phần chịu ảnh hưởng, theo cùng giấy phép GPL. Tính chất này gọi là copyleft, tạm hiểu là "quyền tự do đi theo mã": ai nhận được thì cũng nhận được quyền sửa và chia sẻ. Nó không cấm bạn bán, nhưng không cho bạn khoá mã lại.

AGPL đẩy thêm một bước: nếu bạn sửa phần mềm rồi cho khách dùng qua mạng, như một trang quản lý hay một dịch vụ trực tuyến, thì dù không phát tệp cài đặt nào, bạn vẫn phải cho người dùng lấy được mã nguồn bản đã sửa. Ngược lại, chỉ dùng một phần mềm AGPL chưa sửa để chạy nội bộ thì không phát sinh nghĩa vụ đó.

Những thứ giấy phép mã nguồn không cho bạn

Đọc giấy phép xong, nhiều người tưởng mình được làm mọi thứ với dự án. Thật ra có mấy vùng nằm ngoài giấy phép mã, cần để ý riêng:

  • Tên và biểu trưng của dự án. Đó là nhãn hiệu, thường có chính sách riêng. Bạn được phân phối lại phần mềm nhưng không được đặt tên sản phẩm của mình sao cho người ta tưởng là bản chính thức, cũng không được dùng biểu trưng để quảng cáo như thể dự án bảo trợ.
  • Giấy phép "xem được mã" không phải mã nguồn mở. Một số phần mềm công bố mã nhưng cấm dùng thương mại, cấm cung cấp như dịch vụ, hoặc giới hạn số người dùng. Thấy chữ "source available", "community license" hay giấy phép tự đặt tên thì đọc kỹ, đừng mặc định là được như MIT.
  • Thành phần đi kèm có giấy phép khác. Mẫu tài liệu, bộ biểu tượng, phông chữ, thư viện bổ sung, tiện ích cài thêm có thể theo giấy phép riêng, kể cả không cho dùng thương mại.
  • Bản cài do bên thứ ba đóng gói. Bản "đã tích hợp sẵn" từ trang lạ có thể kèm phần mềm không phải mã nguồn mở, hoặc đã bị sửa.
  • Bảo hành. Gần như mọi giấy phép mã nguồn mở đều ghi rõ phần mềm được cung cấp "nguyên trạng", không bảo đảm. Dữ liệu quan trọng thì sao lưu, không đổ lỗi cho dự án được.

Với freeware, mọi điều trên còn chặt hơn vì không có giấy phép chuẩn để tra: điều khoản nằm trong hộp thoại cài đặt hoặc trang "điều khoản sử dụng" của hãng, và hãng giữ toàn quyền thay đổi.

Tình huống: tiệm sửa máy cài sẵn phần mềm cho khách

Anh Khoa mở tiệm lắp ráp và sửa máy tính, mỗi tháng giao vài chục máy cho học sinh và hộ kinh doanh. Trước đây tiệm cài đủ thứ cho khách "có sẵn mà dùng", kể cả bản bộ văn phòng trả phí không rõ nguồn. Sau một lần khách là công ty nhỏ bị đơn vị kiểm tra hỏi về bản quyền phần mềm, anh muốn làm cho đàng hoàng mà khách vẫn không tốn thêm tiền.

Anh chuyển sang bộ cài gồm LibreOffice, VLC, 7-Zip, GIMP và Firefox, tải từ trang chính thức của từng dự án, giữ lại tệp cài gốc. Vướng mắc đầu tiên: khách quen tay với định dạng của bộ văn phòng trả phí, sợ mở tệp bị lệch. Anh lưu sẵn trong máy hướng dẫn chọn lưu mặc định theo định dạng khách hay gửi, và dặn khách kiểm lại bố cục khi gửi tệp quan trọng. Vướng mắc thứ hai: anh định ghi trên phiếu là "phần mềm bản quyền của tiệm".

Đọc lại giấy phép, anh đổi cách ghi: "cài sẵn phần mềm mã nguồn mở miễn phí, chủ quyền thuộc các dự án, tiệm thu phí dịch vụ cài đặt". Các giấy phép này cho phép thu phí dịch vụ cài và phân phối, nhưng không cho nhận mình là chủ. Vì anh phân phối bản nguyên gốc không sửa, nghĩa vụ chủ yếu là để nguyên tệp giấy phép đi kèm. Kết quả: khách không phải mua thêm gì cho nhu cầu văn phòng thường ngày, tiệm hết lo câu hỏi về bản quyền.

Kiểm giấy phép một phần mềm trước khi đưa vào công ty

Mười lăm phút cho mỗi phần mềm là đủ với nhu cầu văn phòng. Làm một lần, ghi lại, lần sau chỉ cần soát khi có phiên bản lớn.

  1. Vào trang chính thức của dự án bằng cách gõ đúng tên dự án, bỏ qua các kết quả có chữ quảng cáo đứng đầu trang tìm kiếm.
  2. Tìm mục giấy phép: thường là trang "License", "About", hoặc tệp LICENSE, COPYING trong thư mục cài đặt. Ghi lại tên giấy phép chuẩn, ví dụ GPL-3.0, MPL-2.0, MIT, Apache-2.0.
  3. Nếu thấy giấy phép tự đặt tên, hoặc chữ "miễn phí cho cá nhân", "không dùng cho mục đích thương mại", thì xếp phần mềm vào nhóm freeware và đọc nguyên văn điều khoản về doanh nghiệp.
  4. Kiểm thành phần đi kèm: bộ mở rộng, mẫu, phông chữ có giấy phép riêng không.
  5. Ghi vào một bảng tính chung: tên phần mềm, phiên bản, giấy phép, nguồn tải, ngày kiểm, ai kiểm.
  6. Nếu công ty định phân phối hoặc nhúng phần mềm vào sản phẩm, đánh dấu riêng để đọc kỹ nghĩa vụ hoặc hỏi người có chuyên môn về sở hữu trí tuệ.
  7. Đặt lịch soát lại khi lên phiên bản lớn, vì điều kiện của freeware và một số dự án có thể đổi.

Câu hỏi thường gặp

Dùng phần mềm mã nguồn mở để làm ra sản phẩm bán, ví dụ thiết kế bằng GIMP rồi bán ảnh, có phải chia sẻ gì không?

Không. Giấy phép của phần mềm điều chỉnh bản thân chương trình, không lan sang tệp ảnh, văn bản hay video bạn tạo ra bằng nó. Ảnh bạn làm bằng GIMP hay tài liệu soạn bằng LibreOffice là của bạn, được bán và giữ kín bình thường.

Giấy phép GPL có cấm bán phần mềm không?

Không cấm. GPL cho phép thu tiền khi phân phối phần mềm hoặc thu phí dịch vụ cài đặt, hỗ trợ. Điều GPL đòi là người nhận phải có được mã nguồn và các quyền như bạn, nên bạn không thể vừa bán vừa khoá mã hay cấm người mua chia sẻ lại.

Làm sao biết một phần mềm miễn phí có phải mã nguồn mở hay chỉ là freeware?

Tìm tên giấy phép trên trang chính thức hoặc trong thư mục cài đặt. Nếu là tên chuẩn như GPL, LGPL, MPL, MIT, BSD, Apache thì là mã nguồn mở. Nếu điều khoản do hãng tự viết, không công bố mã, hoặc có câu cấm dùng thương mại, thì đó là freeware.

Công ty có cần ghi nguồn hay xin phép khi cài LibreOffice cho nhân viên không?

Không cần xin phép và không cần ghi nguồn khi chỉ cài cho nhân viên dùng nội bộ. Nghĩa vụ ghi thông báo bản quyền, kèm giấy phép chỉ phát sinh khi bạn phân phối phần mềm ra ngoài, chẳng hạn cài sẵn trên máy bán cho khách.

Phần mềm mã nguồn mở có thể đột ngột chuyển sang thu phí không?

Bản đã phát hành theo giấy phép mã nguồn mở thì không bị thu hồi quyền, bạn vẫn dùng tiếp được. Nhưng chủ dự án có thể đổi giấy phép cho các phiên bản sau, nên khi nâng cấp lớn hãy kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức.

Có cần chuyên gia pháp lý khi doanh nghiệp dùng mã nguồn mở không?

Với việc cài phần mềm cho nhân viên dùng thì thường không cần. Khi doanh nghiệp nhúng mã nguồn mở vào sản phẩm đem bán, đóng vào thiết bị hay cung cấp dịch vụ trực tuyến dựa trên mã đã sửa, nên nhờ người có chuyên môn về sở hữu trí tuệ đọc nghĩa vụ cụ thể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138