Nhãn "miễn phí cho cá nhân" (personal use) hay "phi thương mại" (non-commercial) gần như luôn có nghĩa là không được dùng vào việc làm ra tiền: logo cửa hàng, bao bì, bài đăng bán hàng, video có kiếm tiền, tài liệu trong công ty. Muốn dùng cho những việc đó, bạn cần thứ ghi rõ cho phép thương mại: phông chữ theo SIL Open Font License, ảnh và nhạc theo CC0 hoặc CC BY, phần mềm mã nguồn mở. Ba nguồn này dùng kinh doanh được, kèm vài nghĩa vụ nhỏ như ghi nguồn.
Khó ở chỗ người bán hàng nhỏ thường nghĩ "mình chỉ là cá nhân, đâu phải công ty". Giấy phép không xét bạn là ai, mà xét bạn dùng để làm gì. Bài này vạch ranh giới đó bằng ví dụ cụ thể, chỉ chỗ dính nhiều nhất là phông chữ, và cách giữ bằng chứng để sau này khỏi tranh cãi. Điều khoản của từng kho tài nguyên có thể thay đổi, nên kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức trước khi dùng.
Năm cái nhãn hay gặp và nghĩa thật của chúng
Miễn phí cho cá nhân. Dùng cho việc riêng không gắn với thu nhập: thiệp mời sinh nhật trong nhà, bài tập ở trường, ảnh nền điện thoại. Hầu hết nhà cung cấp coi bài đăng bán hàng, dù bằng tài khoản cá nhân, là đã vượt khỏi phạm vi này.
Phi thương mại. Không nhằm lợi thế thương mại hay thu tiền. Ranh giới mờ hơn nhãn trên: một trang chia sẻ kiến thức không bán gì nhưng có gắn quảng cáo, có tính là phi thương mại không, mỗi bên hiểu một kiểu. Khi mơ hồ, hãy coi là không được.
Miễn phí cho giáo dục, cho tổ chức phi lợi nhuận. Thường đòi bạn thuộc đúng nhóm đó và đôi khi phải đăng ký xác minh. Giáo viên dạy ở trường công dùng được, nhưng trung tâm dạy thêm thu học phí có thể bị coi là kinh doanh.
Miễn phí đến một ngưỡng. Cho dùng thương mại không mất tiền đến khi vượt số lượt tải, số khách, số bản in hay doanh thu nhất định. Bạn phải tự theo dõi ngưỡng, vượt rồi mới mua là đã vi phạm.
Miễn phí cho mọi mục đích. Như CC0, giấy phép mã nguồn mở, SIL Open Font License. Đây là nhóm an toàn nhất cho người kinh doanh, dù vẫn có vài điều kiện như ghi nguồn hoặc không bán riêng tài nguyên.
Việc này có bị tính là thương mại không
Bảng dưới là cách hiểu phổ biến của các nhà cung cấp tài nguyên. Từng giấy phép có thể viết khác, nên đây là hướng dẫn để biết chỗ nào cần đọc kỹ, không phải câu trả lời pháp lý.
| Việc bạn làm | Thường bị coi là | Cần tài nguyên ghi |
|---|---|---|
| Làm thiệp sinh nhật in cho người nhà | Cá nhân | Cá nhân là đủ |
| Bài đăng bán hàng trên trang cá nhân hay nhóm mua bán | Thương mại | Cho phép thương mại |
| Logo, biển hiệu, bao bì sản phẩm | Thương mại, thường có thêm hạn chế riêng cho logo | Cho phép thương mại và không cấm dùng làm logo |
| Video hướng dẫn có bật kiếm tiền | Thương mại | Cho phép thương mại |
| Tài liệu nội bộ của công ty, báo giá gửi khách | Thương mại theo đa số điều khoản | Cho phép thương mại |
| Bài giảng ở trường công, không thu phí riêng | Thường là giáo dục | Cho phép giáo dục hoặc thương mại |
| In áo, cốc có hình để bán | Thương mại, nhiều kho cấm riêng việc in lên hàng bán | Cho phép rõ ràng việc in lên sản phẩm |
Để ý dòng logo và in lên hàng hoá: ngay cả kho ảnh cho phép thương mại cũng hay cấm dùng nguyên ảnh làm logo hoặc in lên hàng bán mà không chỉnh sửa gì, vì như vậy là bán lại chính tác phẩm của người khác.
Phông chữ: chỗ người bán hàng dính nhiều nhất
Phông chữ là tài nguyên bị dùng sai nhiều nhất, vì nó nằm khắp nơi: logo, bao bì, ảnh khuyến mãi, phiếu giao hàng. Nhiều trang tổng hợp phông cho tải hàng nghìn kiểu chữ đẹp mắt, nhưng phần lớn là bản demo hoặc chỉ cho cá nhân; bản thương mại phải mua từ tác giả. Trang tổng hợp đôi khi ghi giấy phép sai, hoặc đăng lại phông của người khác không xin phép, nên nhãn ở đó không đáng tin bằng trang của chính tác giả.
Nhóm an toàn cho kinh doanh là phông theo SIL Open Font License, giấy phép do tổ chức phi lợi nhuận SIL International soạn. Phông theo giấy phép này dùng được cho logo, bao bì, sách in, trang web, nhúng vào tệp PDF hay ứng dụng, kể cả để kiếm tiền. Điều bạn không được làm là bán riêng tệp phông, và nếu sửa phông rồi phát hành lại thì phải đổi tên khác với tên được tác giả giữ lại. Rất nhiều phông hỗ trợ đủ dấu tiếng Việt đang theo giấy phép này.
Một chi tiết riêng cho người Việt: bản demo thường thiếu ký tự có dấu, nên khi gõ "Bánh Mì Cô Hà" bạn sẽ thấy chữ bị rơi dấu hoặc lẫn sang phông khác. Gặp hiện tượng đó, rất có thể bạn đang dùng bản rút gọn chỉ để thử, không phải bản được dùng thật.
Ảnh, nhạc và phần mềm: ba cái bẫy nhỏ
Với ảnh và nhạc, nhãn CC BY-NC là phi thương mại, không dùng cho bài bán hàng được. Ảnh từ các kho "ảnh miễn phí" lớn thường cho dùng thương mại, nhưng điều khoản của từng kho có những ngoại lệ riêng: cấm bán lại nguyên ảnh, cấm dùng ảnh có người theo cách gây hiểu lầm là họ giới thiệu sản phẩm của bạn. Giấy phép của kho cũng không lo phần quyền của người xuất hiện trong ảnh và nhãn hiệu xuất hiện trong khung hình — ảnh có logo hãng khác in rõ thì đừng đặt cạnh sản phẩm của mình.
Với phần mềm, nhiều freeware ghi "miễn phí cho gia đình" hoặc "home use": phần mềm diệt virus, phần mềm điều khiển máy từ xa, phần mềm ghi đĩa, trình quản lý tệp. Cài cho máy bán hàng ở cửa hàng, máy kế toán của hộ kinh doanh là đã ra khỏi phạm vi đó. Một số phần mềm điều khiển từ xa còn tự phát hiện kiểu dùng giống doanh nghiệp rồi giới hạn hoặc yêu cầu mua bản thương mại.
Phần mềm mã nguồn mở thì khác hẳn: giấy phép không phân biệt mục đích, cửa hàng hay công ty dùng đều được. Đây là lý do khi bạn cần một công cụ cho việc kinh doanh, nên ưu tiên tìm bản mã nguồn mở trước rồi mới tới freeware.
Không ghi giấy phép gì: mặc định là chưa được dùng
Nhiều người nghĩ thứ gì đăng công khai trên mạng mà không ghi điều kiện thì ai cũng dùng được. Thực tế ngược lại: theo luật sở hữu trí tuệ của Việt Nam và phần lớn các nước, quyền tác giả phát sinh ngay khi tác phẩm được tạo ra, không cần đăng ký, không cần ghi chữ "bản quyền". Một bức ảnh trên trang cá nhân, một bản nhạc trên kênh video, một bộ biểu tượng trên blog thiết kế, nếu không kèm giấy phép nào, thì mặc định mọi quyền vẫn thuộc tác giả.
Vì vậy câu "không thấy ghi cấm" không phải là giấy phép. Muốn dùng, bạn cần một trong ba thứ: giấy phép công khai rõ tên (như CC0, CC BY, SIL Open Font License), điều khoản của kho tài nguyên nơi tác giả tự đăng, hoặc sự đồng ý trực tiếp của tác giả. Nếu hỏi tác giả, hãy hỏi bằng tin nhắn hay thư có thể lưu lại, nêu rõ bạn dùng vào việc gì, ở đâu, trong bao lâu, và giữ lại câu trả lời.
Một số trường hợp luật cho phép dùng không cần xin, như trích dẫn hợp lý để bình luận, dùng trong giảng dạy ở mức giới hạn. Các ngoại lệ này hẹp và có điều kiện, không áp dụng cho bao bì, quảng cáo hay bài bán hàng.
Tình huống: chị Hương sắp in hai nghìn hộp xà phòng
Chị Hương làm xà phòng thủ công, bán qua mạng được hơn một năm, giờ muốn đặt in hộp giấy có logo thay cho túi zip dán nhãn tay. Logo chị tự làm từ một phông chữ uốn lượn tải ở trang tổng hợp, dưới nút tải có dòng nhỏ "free for personal use". Ảnh nền hoa oải hương trên hộp lấy từ một kho ảnh miễn phí.
Trước khi chốt với nhà in, chị đọc lại. Phông chữ chỉ cho cá nhân, mà hộp in để bán là thương mại rõ ràng; trang của tác giả phông có bán giấy phép thương mại nhưng chị không muốn mất thêm khoản này. Chị tìm một phông chữ viết tay theo SIL Open Font License có đủ dấu tiếng Việt, gõ lại tên cửa hàng, thấy nét không kém. Ảnh hoa thì kho cho dùng thương mại, nhưng điều khoản cấm in nguyên ảnh lên sản phẩm bán; chị lồng ảnh mờ làm nền, chồng chữ và hoạ tiết riêng, biến nó thành một phần của thiết kế.
Kết quả: hộp in xong không vướng giấy phép, và chị lưu lại tệp giấy phép phông cùng ảnh chụp trang điều khoản kho ảnh trong một thư mục tên "giấy phép bao bì", kèm ngày tải. Nếu sau này có ai hỏi, chị có cái để trả lời ngay.
Lưu bằng chứng giấy phép: năm phút mỗi tài nguyên
Giấy phép có thể đổi, kho tài nguyên có thể đóng cửa, tác giả có thể gỡ tác phẩm. Bằng chứng bạn tự lưu lúc tải mới là thứ cứu bạn khi có tranh chấp.
- Tải tài nguyên từ trang của chính tác giả hoặc tổ chức phát hành, tránh trang đăng lại không ghi nguồn gốc.
- Lưu tệp giấy phép đi kèm (thường tên là OFL.txt, LICENSE hay tương tự) vào cùng thư mục với tài nguyên.
- Chụp màn hình trang điều khoản, thấy rõ tên tác phẩm và dòng cho phép dùng thương mại, kèm ngày giờ.
- Ghi một dòng vào sổ tài nguyên: tên, tác giả, nguồn, loại giấy phép, ngày tải, dùng ở sản phẩm nào.
- Nếu giấy phép đòi ghi nguồn, ghi ngay ở chỗ phù hợp: chân trang, phần mô tả video, mặt sau bao bì.
- Trước mỗi đợt in lớn hoặc chiến dịch quảng cáo, soát lại sổ một lượt và kiểm lại điều kiện hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Bán hàng online bằng tài khoản cá nhân có được coi là dùng cho cá nhân không?
Thường là không. Giấy phép xét mục đích sử dụng chứ không xét bạn đăng bằng tài khoản gì. Bài đăng nhằm bán sản phẩm là mục đích thương mại, nên tài nguyên chỉ cho cá nhân không đủ điều kiện, dù bạn chưa đăng ký kinh doanh.
Phông chữ ghi miễn phí trên trang tổng hợp có dùng làm logo được không?
Chưa chắc. Trang tổng hợp có thể ghi nhãn sai hoặc đăng lại phông không xin phép. Hãy tìm trang của chính tác giả phông để đọc giấy phép gốc. Phông theo SIL Open Font License dùng làm logo được; phông demo hoặc chỉ cho cá nhân thì không.
Đã lỡ dùng tài nguyên chỉ cho cá nhân vào việc kinh doanh thì nên làm gì?
Ngừng dùng ở các sản phẩm mới, thay bằng tài nguyên cho phép thương mại hoặc mua giấy phép thương mại từ tác giả. Với thứ đã in, đã đăng, cân nhắc gỡ hoặc liên hệ tác giả để mua quyền. Đừng sửa nhẹ tài nguyên rồi coi như của mình.
Giấy phép phi thương mại có cho dùng trên trang có quảng cáo không?
Đây là vùng mơ hồ, mỗi tác giả và mỗi giấy phép hiểu khác nhau. Trang hay kênh có thu tiền từ quảng cáo dễ bị coi là thương mại. Khi không chắc, hãy chọn tài nguyên cho phép thương mại hoặc hỏi thẳng tác giả và giữ lại câu trả lời bằng văn bản.
Phần mềm ghi miễn phí cho gia đình có cài cho máy tính tiệm tạp hoá được không?
Thường là không, vì máy dùng cho việc kinh doanh của tiệm đã vượt phạm vi gia đình. Hãy đọc điều khoản của hãng, hoặc chọn phần mềm mã nguồn mở có chức năng tương đương, vì giấy phép mã nguồn mở không phân biệt mục đích sử dụng.
Có cách nào kiểm nhanh một tài nguyên có được dùng thương mại không?
Tìm tên giấy phép cụ thể. Các tên CC0, CC BY, CC BY-SA, SIL Open Font License, GPL, MIT, Apache đều cho dùng thương mại. Thấy NC, non-commercial, personal use, demo hoặc không ghi gì cả thì mặc định là chưa được, cần đọc thêm hoặc hỏi tác giả.