Cần vẽ logo, tem nhãn, thiệp mời hay biểu tượng mà không trả tiền, lựa chọn mã nguồn mở quen thuộc nhất là Inkscape: miễn phí cho mọi người, dùng vào việc kinh doanh vẫn được, không quảng cáo, không cần tài khoản. Khi cần dàn trang tờ rơi, tập gấp nhiều trang để in, có thêm Scribus, phần mềm dàn trang mã nguồn mở. Điều kiện cần nhớ nhất: tải từ trang chính thức của dự án, và hỏi nhà in định dạng tệp họ nhận trước khi vẽ.
Vector là hình vẽ bằng đường và điểm tính toán được, phóng to bao nhiêu cũng không vỡ, khác ảnh chụp vốn là lưới điểm màu. Logo, tem dán, biển hiệu in bạt đều nên làm vector. Phần dưới đây nói Inkscape làm được gì, vướng chỗ nào khi in, cách cài và ba việc người mới hay cần. Tình trạng phần mềm có thể đổi qua các bản, nên kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức trước khi dùng.
Việc cần làm, dùng gì, điều kiện ra sao
Bảng này đi từ nhu cầu cụ thể. Cả Inkscape và Scribus đều theo giấy phép GPL: dùng cho mọi mục đích, sản phẩm bạn vẽ ra là của bạn.
| Việc cần làm | Dùng gì | Làm được tới đâu | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Logo cửa hàng, biểu tượng | Inkscape | Vẽ hình, chữ, xuất SVG, PNG, PDF ở mọi kích thước | Chuyển chữ thành đường nét trước khi gửi đi để khỏi lỗi phông |
| Tem nhãn tròn, nhãn chai | Inkscape | Vẽ đúng kích thước thật theo milimét, thêm đường cắt | Hỏi xưởng in có cần lề tràn và đường cắt riêng không |
| Thiệp mời, thiệp chúc mừng | Inkscape | Một hoặc hai mặt, nhiều trang trong một tệp | Ảnh chèn vào cần đủ độ phân giải để in |
| Tờ rơi, tập gấp, sách mỏng | Scribus | Dàn trang nhiều trang, hệ màu CMYK, xuất PDF cho in | Học lâu hơn Inkscape; vẽ hình phức tạp vẫn nên làm ở Inkscape rồi đưa sang |
| Đổi ảnh logo cũ mờ thành vector | Inkscape | Có công cụ dò ảnh thành đường nét | Logo đơn giản cho kết quả tốt; ảnh nhiều chi tiết phải vẽ lại tay |
Không có gói trả phí ẩn phía sau. Thứ bạn trả là thời gian làm quen, và đôi khi là công nhờ nhà in kiểm tệp, việc mà dù dùng phần mềm nào bạn cũng nên làm.
Lấy phần mềm về máy sao cho sạch
Inkscape là cái tên bị trang tải giả và trang "bản mod" lợi dụng khá nhiều. Một lượt cài sạch gồm mấy bước:
- Tìm đúng tên "Inkscape", chọn trang của chính dự án, không chọn trang tổng hợp phần mềm có nút tải nhấp nháy.
- Chọn bản ổn định mới nhất cho hệ điều hành của bạn. Bản thử nghiệm dành cho người muốn báo lỗi, không dành cho việc cần giao hàng.
- Chạy trình cài đặt, đọc từng bước; bản chính thức không mời cài thêm gì. Bỏ qua mọi trang hứa "bản đầy đủ tính năng", vì bản chính thức vốn đã đủ.
- Mở Inkscape, vào phần cài đặt tài liệu, đặt đơn vị là milimét nếu bạn làm đồ để in; pixel chỉ hợp cho hình dùng trên màn hình.
- Làm tương tự với Scribus nếu cần dàn trang; trên Linux, cả hai đều có trong kho phần mềm của bản phân phối.
Inkscape không cần đăng nhập và không gửi bản vẽ lên đâu cả. Nếu một trang "Inkscape trực tuyến" đòi bạn tạo tài khoản rồi tải bản vẽ lên, đó là dịch vụ của bên khác dùng lại tên, hãy đọc kỹ họ làm gì với tệp của bạn trước khi dùng.
Tình huống: tiệm bánh nhỏ tự làm logo và tem dán hộp
Anh Khoa mở tiệm bánh mì ngọt ở đầu hẻm, cần logo cho bảng hiệu và tem tròn dán hộp. Bản phác bằng bút chì đã có, anh không muốn trả phí thuê bao hằng tháng cho một việc làm vài lần mỗi năm. Anh cài Inkscape, chụp bản phác, đặt làm lớp nền mờ rồi vẽ lại bằng công cụ đường cong.
Chỗ vướng đầu tiên là chữ. Anh dùng một phông chữ viết tay tải từ một trang tổng hợp, đến lúc gửi xưởng in thì máy bên đó không có phông nên chữ biến thành phông mặc định. Anh học được thao tác chuyển chữ thành đường nét, nhưng cũng phát hiện phông kia chỉ cho dùng cá nhân, không cho dùng trên hàng bán. Anh đổi sang một phông có giấy phép mở cho phép dùng thương mại.
Chỗ vướng thứ hai là màu. Màu cam trên màn hình in ra hơi đục. Xưởng in đề nghị gửi PDF, họ chuyển hệ màu và in thử một tờ. Sau lần chỉnh, anh lưu bảng màu gồm mã màu đã được duyệt để lần sau đặt in khỏi đoán. Tổng chi phí phần mềm bằng không; chi phí thật là hai buổi tối và một tờ in thử.
Ba thao tác người mới cần trước tiên
Công cụ đường cong (Bézier). Đây là trái tim của vẽ vector: bấm để đặt điểm, kéo để uốn cong. Mới đầu đường sẽ méo, cứ đặt ít điểm thôi rồi chỉnh tay nắm sau. Một logo đẹp thường có ít điểm hơn bạn nghĩ.
Phép ghép hình (hợp, trừ, giao). Thay vì vẽ hình phức tạp từ đầu, bạn chồng các hình tròn, vuông có sẵn rồi ghép hoặc khoét. Tem tròn có viền răng cưa, biểu tượng chiếc bánh, chữ cái lồng nhau đều làm nhanh bằng cách này.
Chuyển chữ thành đường nét. Trước khi gửi tệp cho người khác, giữ một bản còn chữ để sửa, rồi làm bản thứ hai đã chuyển chữ thành đường nét. Bên nhận mở ra sẽ thấy đúng hình chữ, không cần có phông trên máy.
Lưu đúng định dạng. SVG là định dạng gốc của Inkscape, giữ được mọi thứ để sửa. PDF dùng để gửi in. PNG nền trong suốt dùng để đăng mạng, chèn vào tài liệu. Giữ cả ba, đặt tên tệp có ngày cho khỏi lẫn.
Học Inkscape trong một tuần không tốn tiền
Không cần khoá học trả phí để làm được logo và tem nhãn cơ bản. Một lộ trình ngắn, mỗi tối khoảng nửa giờ, dựa trên tài liệu của chính dự án và bài tập tự đặt:
- Tối thứ nhất: mở phần hướng dẫn có sẵn trong menu Trợ giúp của Inkscape. Dự án đóng gói kèm các bài hướng dẫn cơ bản ngay trong phần mềm, làm theo từng bước trên chính tệp đó.
- Tối thứ hai: chỉ luyện công cụ đường cong. Đặt một ảnh lá cây hoặc chiếc cốc làm nền mờ, vẽ lại đường viền bằng càng ít điểm càng tốt.
- Tối thứ ba: luyện phép ghép hình. Tự làm một biểu tượng ổ bánh mì, một bông hoa năm cánh, một vòng tem có răng cưa chỉ từ hình tròn, hình vuông và hình sao.
- Tối thứ tư: chữ. Gõ tên cửa hàng, thử chữ chạy theo đường tròn, chỉnh khoảng cách giữa các chữ cái, rồi tập chuyển thành đường nét.
- Tối thứ năm: màu và xuất tệp. Lập bảng màu riêng, xuất cùng một bản vẽ ra SVG, PDF, PNG nền trong suốt rồi mở thử ở máy khác hoặc điện thoại.
- Cuối tuần: làm một sản phẩm thật, gửi cho vài người quen xem ở cỡ nhỏ trên điện thoại và cỡ lớn khi in; sửa theo góp ý.
Kẹt chỗ nào thì tìm diễn đàn hỏi đáp của cộng đồng Inkscape, mô tả rõ phiên bản và thao tác đang làm. Cẩn thận với video hướng dẫn kèm lời mời tải "gói hiệu ứng" từ trang lạ: đó là một trong những đường mã độc hay đi vào máy người mới học.
Giới hạn khi in và cách sống chung
Điểm yếu thật của Inkscape là hệ màu in. Phần mềm làm việc bằng hệ màu màn hình RGB; một số bản có hỗ trợ khai báo màu CMYK, nhưng quy trình in chuyên nghiệp với hồ sơ màu của từng xưởng thì chưa trọn. Với tem nhãn, thiệp, logo số lượng vừa phải, cách làm phổ biến là gửi PDF và nhờ xưởng chuyển màu, kèm yêu cầu in thử. Màu quan trọng như màu nhận diện thương hiệu thì xin xưởng mã màu trên bảng màu in của họ rồi chỉnh theo.
Khi tài liệu nhiều trang và cần CMYK đúng nghĩa, Scribus là chỗ để đưa bản vẽ sang: nó xuất PDF theo các chuẩn in phổ biến và quản lý màu tốt hơn. Đổi lại, giao diện cũ và khó hơn. Một quy trình gọn là vẽ chi tiết trong Inkscape, lưu SVG, rồi dàn trang trong Scribus.
Giới hạn thứ hai là trao đổi tệp. Inkscape mở được nhiều định dạng vector phổ biến, nhưng tệp gốc của phần mềm thương mại có thể mất hiệu ứng hoặc lệch chữ. Khi làm cùng người dùng phần mềm khác, thống nhất trao đổi bằng SVG hoặc PDF và kiểm lại bằng mắt trước khi duyệt.
Bản vẽ của bạn và những thứ bạn đưa vào
Giấy phép GPL của Inkscape không đụng tới bản vẽ: logo bạn vẽ là của bạn. Rắc rối thường đến từ những thứ bạn chèn vào bản vẽ:
- Phông chữ: nhiều phông tải miễn phí chỉ cho dùng cá nhân. Logo, tem nhãn là dùng thương mại, cần phông có giấy phép cho phép, ví dụ phông theo giấy phép mã nguồn mở dành cho phông chữ.
- Hình minh hoạ, biểu tượng có sẵn: mỗi kho có điều kiện riêng, có nơi đòi ghi nguồn, có nơi cấm dùng làm logo. Logo cần là thứ bạn tự vẽ hoặc có quyền rõ ràng, vì bạn sẽ muốn đăng ký bảo hộ nó.
- Logo của hãng khác: đặt logo hãng sữa, hãng bột lên tem của mình để "trông chuyên nghiệp" có thể vi phạm nhãn hiệu, kể cả khi bạn đang bán đúng sản phẩm của họ.
- Ảnh chụp: chèn ảnh người khác chụp vào thiệp, tờ rơi phải có quyền dùng như mọi chỗ khác.
Phần mềm miễn phí không làm giấy phép của những thứ bạn đưa vào trở nên miễn phí. Kiểm từng món một lần, ghi lại nguồn trong một tệp ghi chú cạnh tệp thiết kế, sau này đỡ phải tìm lại.
Câu hỏi thường gặp
Dùng Inkscape để làm logo bán cho khách có được không?
Được. Inkscape theo giấy phép GPL, cho phép dùng vào mục đích thương mại, kể cả nhận làm thiết kế cho người khác. Sản phẩm bạn vẽ không chịu ràng buộc của giấy phép phần mềm. Kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức của dự án.
Vì sao gửi tệp cho nhà in thì chữ bị đổi phông?
Vì máy của nhà in không có phông bạn dùng nên tự thay bằng phông mặc định. Cách xử lý là giữ một bản để sửa, rồi làm bản gửi đi đã chuyển chữ thành đường nét, hoặc xuất PDF có nhúng phông nếu giấy phép phông cho phép nhúng.
Inkscape có làm được tệp CMYK cho in offset không?
Inkscape chủ yếu làm việc bằng hệ màu màn hình, khả năng xuất CMYK đúng quy trình in chuyên nghiệp còn hạn chế. Việc in số lượng vừa thường gửi PDF để xưởng chuyển màu và in thử. Ấn phẩm nhiều trang cần CMYK chuẩn thì dàn trang bằng Scribus.
Có cần tài khoản hay kết nối mạng để dùng Inkscape không?
Không. Inkscape cài trên máy và chạy ngoại tuyến, không đòi đăng nhập, không lưu bản vẽ lên máy chủ nào. Trang web nào đòi tạo tài khoản để dùng "Inkscape trực tuyến" là dịch vụ của bên khác, cần đọc kỹ điều khoản trước khi tải tệp lên.
Nên chọn kích thước bao nhiêu khi vẽ tem nhãn?
Vẽ đúng kích thước thật theo milimét ngay từ đầu, hỏi xưởng in kích thước tem, lề an toàn và phần tràn lề họ cần. Vector không vỡ khi phóng to, nhưng chữ quá nhỏ hay nét quá mảnh vẫn có thể in không rõ.
Dò ảnh logo cũ thành vector có cho kết quả dùng được không?
Với logo ít màu, hình khối rõ thì công cụ dò ảnh của Inkscape cho kết quả dùng được sau khi dọn bớt điểm thừa. Ảnh mờ, nhiều chi tiết hoặc chữ nhỏ thường ra đường nét méo, vẽ lại tay sẽ nhanh và sạch hơn.