Cần gõ tiếng Việt có dấu trên máy tính mà không tốn đồng nào, bạn có ba lựa chọn: bộ gõ có sẵn trong hệ điều hành (Windows, macOS và điện thoại bản gần đây đều có kiểu gõ Telex, VNI), UniKey — bộ gõ miễn phí lâu đời nhất, nhẹ, kèm công cụ chuyển mã chữ cũ — và OpenKey, bộ gõ mã nguồn mở được nhiều người dùng máy Mac chọn. Người dùng Linux thì có các bộ gõ mã nguồn mở chạy trên khung nhập liệu của hệ thống. Không bộ nào trong số này có quảng cáo hay đòi tài khoản. Điều kiện quan trọng nhất không nằm ở tiền: bộ gõ nhìn thấy mọi phím bạn bấm, kể cả mật khẩu ngân hàng, nên nguồn tải phải sạch tuyệt đối.
Bài này giúp bạn chọn đúng bộ gõ cho máy của mình, cài từ nguồn gốc, xử lý mấy lỗi gõ quen thuộc và chuyển những văn bản cũ đánh bằng bảng mã TCVN3, VNI sang Unicode. Kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức của từng dự án trước khi dùng, vì phiên bản và hệ điều hành hỗ trợ thay đổi theo thời gian.
Máy nào hợp với bộ gõ nào
Không có bộ gõ chung cho mọi máy. Chọn theo hệ điều hành và thói quen:
| Bạn dùng | Lựa chọn miễn phí | Điều kiện, giới hạn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Windows | Kiểu gõ tiếng Việt có sẵn; UniKey | UniKey miễn phí cho mọi người, không quảng cáo | UniKey có công cụ chuyển mã, kiểm tra chính tả đơn giản |
| macOS | Kiểu gõ Telex, VNI có sẵn; OpenKey | OpenKey mã nguồn mở, cần cấp quyền trợ năng | Bộ gõ có sẵn đôi khi gạch chân chữ đang gõ, một số người thấy vướng |
| Linux | Bộ gõ mã nguồn mở trên khung IBus hoặc Fcitx | Cài từ kho phần mềm của bản phân phối | Mỗi bản phân phối có gói tên khác nhau |
| Điện thoại | Bàn phím mặc định của máy | Có sẵn, chỉ cần bật ngôn ngữ tiếng Việt | Bàn phím bên thứ ba có thể gửi dữ liệu gõ ra ngoài |
| Máy công ty bị khoá quyền cài | Kiểu gõ có sẵn của hệ điều hành | Không cần quyền quản trị | Hỏi bộ phận kỹ thuật trước khi cài thêm |
Kiểu gõ Telex dùng chữ cái để bỏ dấu (s là sắc, f là huyền, w cho ư, ơ), kiểu VNI dùng phím số. Đã quen kiểu nào thì giữ kiểu đó; mọi bộ gõ ở trên đều hỗ trợ cả hai.
Vì sao nguồn tải quan trọng hơn bất cứ tính năng nào
Bộ gõ đứng giữa bàn phím và mọi chương trình. Để biến "tieengs" thành "tiếng", bộ gõ phải đọc từng phím bạn bấm trong mọi cửa sổ: trình duyệt, ứng dụng ngân hàng, ô mật khẩu. Một bộ gõ chính chủ chỉ xử lý rồi bỏ qua. Một bản bị cài cắm thì ghi lại tất cả và gửi đi — đó chính là phần mềm ghi phím, loại mã độc chuyên lấy mật khẩu.
Bộ gõ là mồi ngon cho trang tải giả. Gần như máy nào ở Việt Nam cũng cần bộ gõ, người cài thường là người ít rành máy, và họ hay tìm "tải UniKey" rồi bấm kết quả đầu tiên. Kẻ xấu biết điều đó nên dựng trang tải trông giống trang thật, đưa bản cài kèm phần mềm quảng cáo hoặc tệ hơn.
Bản "đã chỉnh sửa", "bản đặc biệt" là dấu hiệu xấu. UniKey và OpenKey vốn đã miễn phí, không có gì phải "mở khoá". Một bản tự xưng có thêm tính năng, cài sẵn, không cần cài, tải từ diễn đàn hay nhóm chia sẻ thì không ai kiểm chứng được bên trong có gì.
Bàn phím điện thoại bên thứ ba cũng vậy. Khi cài bàn phím mới trên điện thoại, hệ điều hành thường cảnh báo rằng bàn phím có thể thu thập mọi thứ bạn gõ. Cảnh báo đó nói thật. Với tiếng Việt, bàn phím mặc định của máy đã đủ tốt; chỉ cài bàn phím khác khi bạn hiểu rõ ai làm ra nó.
Cài bộ gõ an toàn trong 15 phút
Làm theo đúng thứ tự, nhất là với máy của người lớn tuổi trong nhà:
- Thử bộ gõ có sẵn trước: trên Windows vào Cài đặt, mục Ngôn ngữ, thêm tiếng Việt và chọn kiểu Telex hoặc VNI; trên macOS vào Cài đặt bàn phím, mục Nguồn nhập. Nếu gõ ổn, bạn không cần cài gì thêm.
- Nếu cần UniKey hoặc OpenKey, tìm đúng tên dự án kèm chữ "trang chính thức". Trang UniKey thật nhiều năm nay chỉ có một địa chỉ cố định; OpenKey phát hành bản cài trên trang dự án mã nguồn mở của tác giả.
- Bỏ qua mọi kết quả có nhãn quảng cáo, trang có nút "tải nhanh", trang bắt nhập số điện thoại hay cài tiện ích trình duyệt.
- Bộ cài UniKey rất nhỏ. Tệp tải về nặng bất thường, có đuôi lạ, hoặc trình cài mời cài thêm trình duyệt, thanh công cụ thì xoá ngay.
- Gỡ mọi bộ gõ cũ trước khi cài bộ mới. Hai bộ gõ cùng chạy là nguyên nhân phổ biến nhất của lỗi chữ nhảy lung tung.
- Với OpenKey trên máy Mac, hệ điều hành sẽ hỏi quyền trợ năng và quyền theo dõi bàn phím; đây là quyền bắt buộc để bộ gõ hoạt động. Chỉ cấp cho bản bạn vừa tải từ nguồn gốc.
- Gõ thử một câu có đủ dấu, ví dụ "Người già ở quê thường dậy sớm", trong trình soạn thảo, trình duyệt và ô tìm kiếm.
Trên Linux, cài bộ gõ từ kho phần mềm của bản phân phối bằng trình quản lý gói; đó là con đường đã được kiểm, không cần tải tệp từ trang lạ.
Sửa mấy lỗi gõ quen thuộc
Chữ bị lặp hoặc mất dấu khi gõ trong trình duyệt: thường do tính năng gợi ý từ của trình duyệt hay ô địa chỉ đánh nhau với bộ gõ. Trong UniKey, thử bật hoặc tắt tuỳ chọn "Luôn sử dụng clipboard cho Unicode"; trong OpenKey, bật chế độ sửa lỗi cho trình duyệt. Đổi một tuỳ chọn mỗi lần rồi gõ thử, đừng đổi loạt.
Gõ ra chữ kiểu "Tiê´ng Viê.t" hoặc ký tự lạ: bảng mã của bộ gõ không khớp với phông chữ. Đặt bảng mã Unicode và dùng phông chữ Unicode thông dụng; bảng mã TCVN3 hay VNI Windows chỉ dùng khi bạn sửa văn bản cũ soạn bằng các bảng mã đó.
Không gõ được tiếng Việt trong một chương trình riêng, như phần mềm kế toán đời cũ: một số chương trình cũ chỉ nhận bảng mã cũ. Bộ gõ thường cho đặt bảng mã riêng theo từng chương trình; nếu không có, hỏi nhà cung cấp phần mềm đó dùng bảng mã nào.
Từ tiếng Anh bị biến thành tiếng Việt, như gõ "class" ra "clas": bật tuỳ chọn tự khôi phục từ không hợp lệ hoặc tắt bộ gõ tạm thời bằng phím tắt. Người hay gõ lẫn tiếng Anh nên thuộc phím tắt chuyển chế độ.
Chuyển văn bản cũ sang Unicode
Hồ sơ, giáo án, sổ sách soạn trước năm 2005 thường dùng bảng mã TCVN3 với phông .VnTime hoặc bảng mã VNI. Mở trên máy mới thiếu phông, chữ hiện thành dãy ký tự rối. Có hai cách miễn phí.
Cách thứ nhất là cài phông cũ để xem. Cách này giữ nguyên tệp nhưng chỉ sửa được trên máy có phông, gửi đi vẫn lỗi. Cách thứ hai, nên làm, là chuyển mã: UniKey có công cụ chuyển mã đi kèm, mở từ biểu tượng của bộ gõ. Bạn chép đoạn văn bản cũ vào bộ nhớ tạm, chọn bảng mã nguồn là TCVN3 hay VNI, bảng mã đích là Unicode, bấm chuyển, rồi dán vào tệp mới và đổi sang phông Unicode.
Làm từng phần với tệp dài, và giữ bản gốc. Bảng có định dạng phức tạp nên chuyển từng ô hoặc từng cột. Sau khi chuyển, soát lại chữ hoa có dấu và chữ đ, hai chỗ hay sai nhất. Nếu không chắc tệp đang dùng bảng mã nào, xem tên phông: phông bắt đầu bằng ".Vn" thường là TCVN3, bắt đầu bằng "VNI-" là bảng mã VNI.
Gõ tắt và vài tính năng đáng bật
Bộ gõ miễn phí làm được nhiều hơn việc bỏ dấu. Vài tính năng giúp người soạn văn bản hằng ngày đỡ hẳn công gõ:
- Gõ tắt: UniKey và OpenKey cho bạn tự định nghĩa bảng gõ tắt, ví dụ gõ "ubnd" ra "Uỷ ban nhân dân", "kg" ra "kính gửi". Người soạn công văn, báo giá, tin nhắn chăm sóc khách tiết kiệm được rất nhiều thời gian. Lưu bảng gõ tắt ra tệp để mang sang máy mới.
- Kiểm tra chính tả khi gõ: bộ gõ chặn những tổ hợp không có trong tiếng Việt, đỡ được lỗi kiểu "nghành". Phần kiểm tra câu chữ kỹ hơn thì để trình soạn thảo làm, như kiểm tra chính tả tiếng Việt của LibreOffice.
- Đặt dấu kiểu mới hay kiểu cũ: "hoà" hay "hòa", "thuý" hay "thúy". Cả hai đều được chấp nhận; chọn một kiểu và thống nhất trong cả cơ quan để văn bản đồng đều và tìm kiếm không sót.
- Tự chuyển chế độ theo chương trình: cho bộ gõ nhớ tắt tiếng Việt trong phần mềm lập trình hay bảng điều khiển, bật lại khi về trình soạn thảo.
- Khởi động cùng máy: bật để không phải mở bộ gõ mỗi sáng, nhưng chỉ bật cho một bộ gõ duy nhất.
Tính năng nào chưa hiểu thì để mặc định. Bộ gõ chạy ổn nhiều năm thường là bộ gõ ít bị chỉnh lung tung.
Một tình huống: máy của ba gõ chữ nhảy lung tung
Ông Khải, 68 tuổi, mới tập soạn thư cho hội cựu giáo chức. Máy ông do người cháu cài từ lâu, có hai bộ gõ chạy cùng lúc; mỗi lần gõ "trường" lại ra "trưowngf". Ông lên mạng tìm "tải bộ gõ tiếng Việt", bấm vào một trang có nút tải to màu xanh, trình cài đặt mời cài thêm "trình tăng tốc máy". Ông ngờ ngợ, gọi cô con gái.
Cô con gái huỷ cài đặt, gỡ cả hai bộ gõ cũ, bật kiểu gõ Telex có sẵn của Windows và dặn ông chỉ dùng một kiểu đó. Vướng duy nhất là ông quen thấy chữ V trên khay hệ thống để biết đang gõ tiếng Việt; cô chỉ ông xem chỉ báo ngôn ngữ ở góc màn hình. Một tuần sau, ông soạn thư không còn lỗi, và trong máy không có thêm phần mềm lạ nào.
Bài học không nằm ở bộ gõ nào hay hơn. Lỗi của ông Khải đến từ hai bộ gõ chồng nhau và một trang tải không rõ gốc. Với người lớn tuổi, bộ gõ có sẵn của hệ điều hành thường là lựa chọn yên tâm nhất vì không phải cài, không phải cập nhật riêng.
Câu hỏi thường gặp
UniKey có miễn phí khi dùng trong cơ quan, công ty không?
UniKey được phát hành miễn phí từ nhiều năm nay, được dùng rộng rãi ở cơ quan, trường học và doanh nghiệp mà không phải mua giấy phép. Điều kiện cụ thể do tác giả công bố trên trang chính thức; kiểm lại ở đó nếu đơn vị bạn có quy định chặt về phần mềm.
Bộ gõ có sẵn của Windows có thay được UniKey không?
Với nhu cầu gõ văn bản thường ngày, kiểu gõ Telex và VNI có sẵn trong Windows bản gần đây đủ dùng. UniKey hơn ở chỗ có công cụ chuyển mã văn bản cũ, gõ tắt và nhiều tuỳ chọn sửa lỗi cho từng chương trình.
Có nên dùng bàn phím tiếng Việt của bên thứ ba trên điện thoại không?
Chỉ khi bạn biết rõ ai làm ra nó và đọc kỹ quyền nó xin. Bàn phím thấy mọi thứ bạn gõ, kể cả mật khẩu. Bàn phím mặc định của điện thoại đã gõ tiếng Việt tốt, đủ cho phần lớn người dùng.
Vì sao gõ tiếng Việt bị dư chữ trong ô tìm kiếm của trình duyệt?
Nguyên nhân thường là tính năng tự gợi ý của trình duyệt xung đột với cách bộ gõ thay chữ. Bật chế độ sửa lỗi cho trình duyệt trong bộ gõ, hoặc đổi cách gửi chữ sang dùng bộ nhớ tạm, rồi gõ thử lại từng thay đổi một.
Làm sao biết một văn bản cũ đang dùng bảng mã nào?
Xem tên phông của đoạn chữ lỗi. Phông có tên bắt đầu bằng ".Vn" thường thuộc bảng mã TCVN3, tên bắt đầu bằng "VNI-" thuộc bảng mã VNI. Biết bảng mã nguồn rồi mới chuyển sang Unicode bằng công cụ chuyển mã.
Lỡ cài bộ gõ từ trang lạ thì phải làm gì?
Gỡ ngay bộ gõ đó, quét máy bằng trình diệt virus có sẵn của hệ điều hành, rồi đổi mật khẩu thư điện tử và ngân hàng từ một máy khác. Nếu phát hiện tiền trong tài khoản bị chuyển đi, báo ngân hàng khoá giao dịch và gọi 113 để trình báo.