Cần mở, đọc, ghi chú hay điền một tệp PDF, bạn có ba lựa chọn miễn phí không phải cài phần mềm lạ: trình duyệt web đang dùng (hầu hết đã đọc và điền biểu mẫu PDF được), Okular — trình đọc tài liệu mã nguồn mở của cộng đồng KDE, ghi chú và ký số được — và SumatraPDF, trình đọc rất nhẹ cho Windows. Ghép, tách, xoay trang thì có PDF Arranger, cũng mã nguồn mở. Điều kiện quan trọng nhất: các phần mềm này miễn phí, nhưng chứng thư số để ký có giá trị pháp lý thì do tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực cấp, thường có thu phí.
Nói cách khác, phần mềm để ký thì không tốn tiền, thứ "con dấu điện tử" gắn vào chữ ký mới là phần cần đăng ký. Bài này tách từng nhu cầu với PDF, chỉ ra công cụ miễn phí hợp, giới hạn của nó, và lưu ý khi dùng các trang PDF trực tuyến bắt tải tệp lên. Kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức của từng dự án trước khi dùng.
Nhu cầu nào dùng công cụ nào
Đa số người chỉ cần đọc và điền. Bảng dưới xếp theo việc bạn cần làm, từ nhẹ đến nặng:
| Bạn cần | Dùng gì miễn phí | Điều kiện, giới hạn | Khi nào phải tìm thứ khác |
|---|---|---|---|
| Đọc, in, tìm chữ trong PDF | Trình duyệt web có sẵn, SumatraPDF (Windows) | Không cần tài khoản, không quảng cáo | Gần như không bao giờ |
| Tô sáng, ghi chú bên lề | Okular, Xournal++, một số trình duyệt | Ghi chú lưu vào tệp hoặc tệp đi kèm, xem kỹ chế độ lưu | Cần nhiều người cùng ghi chú trực tuyến |
| Điền biểu mẫu có ô sẵn | Trình duyệt, Okular | Chỉ điền được ô người soạn đã tạo | Biểu mẫu là ảnh quét, không có ô |
| Ghép, tách, xoay, xoá trang | PDF Arranger, LibreOffice Draw | Chạy trên máy, tệp không rời máy | Cần nhận dạng chữ trên ảnh quét |
| Sửa chữ trong PDF | LibreOffice Draw | Chỉ hợp tệp đơn giản, dễ lệch phông | Sửa tệp dàn trang phức tạp — nên sửa tệp gốc |
| Ký số có giá trị pháp lý | Okular, LibreOffice để ký; chứng thư số từ nhà cung cấp | Phần mềm miễn phí, chứng thư thường trả phí | Hệ thống của cơ quan yêu cầu phần mềm ký riêng |
SumatraPDF chỉ đọc, không sửa và không ký, đổi lại mở tệp gần như tức thì kể cả trên máy cũ. Okular có bản cho Linux và Windows. PDF Arranger có trên Linux và Windows. Mỗi dự án tự ghi rõ hệ điều hành hỗ trợ trên trang chính thức.
Chữ ký ảnh và chữ ký số khác nhau thế nào
Chữ ký ảnh là hình chữ ký dán vào trang. Bạn chụp chữ ký trên giấy trắng, chèn vào PDF như một tấm ảnh. Làm được bằng mọi công cụ ở trên. Nó tiện cho thư xác nhận nội bộ, phiếu giao hàng, nhưng ai cũng sao chép được tấm ảnh đó, nên giá trị chứng minh thấp.
Chữ ký số là dữ liệu mã hoá gắn với tệp. Nó dùng một cặp khoá do chứng thư số xác nhận danh tính người ký. Tệp bị sửa dù một chữ sau khi ký, phần mềm đọc sẽ báo chữ ký không còn hợp lệ. Đây là loại dùng cho hợp đồng điện tử, hồ sơ thuế, hoá đơn, hồ sơ nộp cơ quan.
Chứng thư số là phần phải đăng ký. Ở Việt Nam, chứng thư dùng cho giao dịch có giá trị pháp lý do các tổ chức cung cấp dịch vụ chứng thực chữ ký số được cấp phép phát hành, thường dưới dạng thiết bị cắm cổng USB hoặc ký từ xa, có thời hạn và có phí. Nhà nước cũng có chủ trương cung cấp chữ ký số cho người dân qua một số kênh; đối tượng và điều kiện thì hỏi cơ quan có thẩm quyền, tra văn bản hiện hành.
Phần mềm ký miễn phí dùng được với chứng thư hợp lệ. Okular và LibreOffice đọc được chứng thư cài trong hệ điều hành hoặc thiết bị ký, rồi gắn chữ ký số chuẩn vào PDF. Tuy nhiên một số cổng nộp hồ sơ yêu cầu dùng phần mềm hay tiện ích ký riêng của họ; làm theo hướng dẫn của chính cổng đó.
Khi PDF chỉ là ảnh quét: tìm chữ và điền thế nào
Nhiều biểu mẫu nhận qua thư thực chất là ảnh chụp tờ giấy rồi lưu thành PDF. Bạn không bôi đen được chữ, không tìm được từ, không có ô để điền. Gặp loại này, có hai đường miễn phí.
Đường thứ nhất là điền bằng cách đè chữ: mở trong Okular hoặc Xournal++, dùng công cụ thêm chữ đặt lên đúng dòng chấm, lưu thành tệp mới. Cách này nhanh, hợp với tờ khai một hai trang. Đường thứ hai là nhận dạng chữ — kỹ thuật máy đọc ảnh rồi chuyển thành chữ gõ được. Tesseract là bộ nhận dạng chữ mã nguồn mở nổi tiếng, có dữ liệu tiếng Việt; nhiều phần mềm quét tài liệu miễn phí dùng nó bên trong. Kết quả với tiếng Việt có dấu chỉ ở mức khá: chữ in rõ thì đọc tốt, bản quét mờ, nghiêng thì sai dấu nhiều, phải soát lại.
Nếu bạn là người soạn biểu mẫu, hãy giúp người nhận: soạn trong LibreOffice Writer, chèn ô điền bằng chức năng biểu mẫu rồi xuất PDF có trường điền được. Người nhận mở bằng trình duyệt là điền ngay, không phải in ra rồi quét lại.
Các trang PDF trực tuyến "miễn phí": tiện, nhưng tệp của bạn đi đâu
Gõ tìm "ghép PDF" hay "nén PDF", bạn sẽ gặp hàng loạt trang cho kéo tệp vào là làm xong. Phần lớn là dịch vụ thương mại có bản miễn phí, đổi lại thường giới hạn số tệp mỗi ngày, dung lượng tối đa, gắn dấu chìm hoặc mời mua gói. Đó là đánh đổi công khai và chấp nhận được với tài liệu không nhạy cảm.
Điều cần cân nhắc là tệp được tải lên máy chủ của người khác. Hợp đồng có số căn cước, bảng lương, hồ sơ bệnh án, báo cáo tài chính của công ty — những thứ đó không nên đưa lên trang mà bạn không biết ai vận hành, lưu bao lâu, có dùng để huấn luyện máy hay không. Chính sách quyền riêng tư của trang có ghi; đọc mục thời gian lưu tệp trước khi tải lên.
Thêm một rủi ro: một số trang giả danh công cụ PDF dụ bạn tải "trình chuyển đổi" về máy, thực chất là phần mềm quảng cáo hoặc mã độc chiếm trình duyệt. Dấu hiệu dễ nhận là trang bắt cài tiện ích trình duyệt mới cho chuyển đổi, hoặc tệp tải về có đuôi .exe trong khi bạn chỉ chờ một tệp PDF.
Nguyên tắc đơn giản: việc gì làm được trên máy bằng phần mềm mã nguồn mở thì làm trên máy. Ghép, tách, xoay, điền, ký đều thuộc nhóm này.
Bắt đầu trong 15 phút: ghép ba tệp và ký một hợp đồng
Ví dụ thường gặp nhất ở văn phòng nhỏ: ghép giấy phép kinh doanh, căn cước và đơn đề nghị thành một tệp, rồi ký số đơn đề nghị.
- Tải PDF Arranger từ trang chính thức của dự án (tìm đúng tên dự án) hoặc từ kho ứng dụng của hệ điều hành. Cài như phần mềm thường, không có ô mời cài thêm gì.
- Mở PDF Arranger, kéo ba tệp vào. Các trang hiện thành ô nhỏ; kéo thả để đổi thứ tự, bấm chuột phải để xoay trang quét bị ngược.
- Lưu thành một tệp mới, đặt tên rõ ràng, giữ nguyên ba tệp gốc.
- Cài Okular từ trang chính thức của KDE hoặc kho ứng dụng. Cắm thiết bị ký số và cài trình điều khiển do nhà cung cấp chứng thư phát hành.
- Mở tệp cần ký trong Okular, chọn chức năng ký số, kéo một ô ở vị trí ký, chọn chứng thư của bạn, nhập mã PIN thiết bị.
- Lưu thành tệp mới. Mở lại tệp vừa lưu, xem bảng chữ ký báo hợp lệ là xong.
- Gửi đi bản đã ký; không mở ra sửa thêm, vì mọi chỉnh sửa sau khi ký sẽ làm chữ ký mất hiệu lực.
Nếu cổng nộp hồ sơ của cơ quan có công cụ ký riêng, dùng công cụ đó cho hồ sơ nộp qua cổng. Okular và LibreOffice hợp cho hợp đồng, biên bản gửi đối tác qua thư.
Một tình huống: chủ tiệm ký hợp đồng thuê mặt bằng từ xa
Anh Phong mở tiệm sửa xe ở một thị trấn, chủ nhà ở tỉnh khác gửi hợp đồng thuê mặt bằng dạng PDF qua thư, nhờ anh ký rồi gửi lại. Anh mở bằng trình duyệt trên điện thoại, đọc được nhưng không biết ký thế nào. Một trang web mời "ký PDF miễn phí trong 10 giây" yêu cầu tải tệp lên và đăng nhập bằng số điện thoại.
Anh dừng lại vì hợp đồng có số căn cước của cả hai bên. Về nhà, anh mở trên máy tính bằng Okular, chèn ảnh chữ ký đã chụp, lưu, gửi lại. Chủ nhà nhận được nhưng bảo hợp đồng này cần công chứng nên vẫn phải ký giấy. Kết quả: anh không mất dữ liệu cho trang lạ, và hiểu ra chữ ký ảnh chỉ đủ cho việc hai bên tin nhau; việc cần giá trị pháp lý cao phải hỏi bên nhận yêu cầu hình thức nào.
Câu hỏi đúng trước khi ký không phải "ký bằng gì", mà là "bên nhận chấp nhận hình thức nào". Có nơi chấp nhận ảnh chữ ký, có nơi đòi chữ ký số, có nơi vẫn cần bản giấy có công chứng.
Dùng cho hiệu quả và an toàn
Vài thói quen nhỏ giúp tệp PDF của bạn gọn và đáng tin hơn:
- Luôn giữ tệp gốc, làm việc trên bản sao. Ghép, xoay hay ký đều nên lưu thành tệp mới.
- Tắt tính năng tự chạy mã nhúng trong trình đọc nếu có; PDF đính kèm thư lạ là đường lây mã độc quen thuộc.
- Cập nhật trình đọc thường xuyên, vì lỗ hổng khi đọc tệp được vá qua từng phiên bản.
- Khi gửi bản quét căn cước, ghi chú mục đích ngay trên bản quét (ví dụ "chỉ dùng để làm hồ sơ X") để giảm rủi ro bị lợi dụng.
- Tệp quá nặng do ảnh quét: xuất lại từ LibreOffice với tuỳ chọn giảm độ phân giải ảnh thay vì đưa lên trang nén lạ.
Với ghi chú tay trên máy tính bảng có bút, Xournal++ là phần mềm mã nguồn mở viết lên PDF khá mượt, hợp với giáo viên chấm bài hay người duyệt bản thảo.
Câu hỏi thường gặp
Đọc PDF trên máy tính có cần cài phần mềm riêng không?
Thường là không. Hầu hết trình duyệt web hiện nay mở, in, tìm chữ và điền biểu mẫu PDF được. Cài thêm trình đọc riêng chỉ cần khi bạn muốn ghi chú nhiều, ký số hoặc mở tệp rất nặng nhanh hơn.
Chèn ảnh chữ ký vào PDF có giá trị pháp lý không?
Ảnh chữ ký có giá trị như một bằng chứng hai bên đã đồng ý, nhưng dễ bị sao chép nên giá trị chứng minh thấp. Giao dịch quan trọng, hồ sơ nộp cơ quan thường đòi chữ ký số hoặc bản giấy; hỏi bên nhận trước khi ký.
Phần mềm ký số mã nguồn mở có được cơ quan nhà nước chấp nhận không?
Chữ ký số chuẩn tạo bằng Okular hay LibreOffice với chứng thư hợp lệ là chữ ký số đúng nghĩa. Tuy vậy mỗi cổng dịch vụ công có thể quy định công cụ ký riêng; làm theo hướng dẫn của chính cổng đó để tránh bị từ chối hồ sơ.
Ghép tệp PDF trên trang trực tuyến có an toàn không?
Với tài liệu công khai thì không sao. Với giấy tờ có số căn cước, số tài khoản, thông tin sức khoẻ, nên ghép trên máy bằng phần mềm như PDF Arranger để tệp không rời khỏi máy và không phụ thuộc chính sách lưu trữ của trang lạ.
Vì sao PDF đã ký mở ra lại báo chữ ký không hợp lệ?
Thường do tệp bị sửa sau khi ký, chứng thư đã hết hạn hoặc máy người đọc chưa tin cậy tổ chức cấp chứng thư. Kiểm tra bảng thông tin chữ ký trong trình đọc sẽ thấy lý do cụ thể, rồi xử lý theo hướng dẫn của nhà cung cấp chứng thư.