Muốn bớt quảng cáo nhấp nháy, nút tải giả và các đoạn mã theo dõi bạn từ trang này sang trang khác mà không trả tiền, bạn có ba thứ miễn phí: tính năng chống theo dõi có sẵn trong trình duyệt, trình duyệt mã nguồn mở Firefox do Mozilla phát triển, đơn vị thuộc một quỹ phi lợi nhuận, và tiện ích mã nguồn mở uBlock Origin để lọc quảng cáo, trình theo dõi, tên miền độc hại. Điều kiện cần biết trước: uBlock Origin miễn phí hoàn toàn và không nhận quảng cáo trả tiền để “cho qua”, nhưng trên một số trình duyệt, bản đầy đủ không còn cài được vì thay đổi chuẩn tiện ích, chỉ còn bản rút gọn.
Chặn quảng cáo không chỉ cho dễ chịu. Ở Việt Nam, rất nhiều vụ tải phần mềm giả, quảng cáo đầu tư lừa đảo, trang bán thuốc không rõ nguồn gốc đến từ quảng cáo trên trang web. Bớt quảng cáo là bớt cửa cho chúng. Nhưng cũng nói cho công bằng: nhiều trang báo, trang học tập miễn phí sống nhờ quảng cáo, chặn hết là bạn đang lấy nội dung mà không trả gì. Bài dưới giúp bạn cài cho đúng, chặn cho có chọn lọc. Trạng thái hỗ trợ của tiện ích thay đổi theo từng trình duyệt, nên trước khi cài, bạn kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức của dự án.
Quảng cáo, trình theo dõi và tên miền độc hại khác nhau thế nào
Quảng cáo là phần bạn nhìn thấy: ô hình, video tự chạy, cửa sổ bật lên. Trình theo dõi là phần bạn không thấy: những đoạn mã nhỏ gắn trên trang, ghi lại bạn đọc gì, bấm gì, rồi gửi về cho các công ty dựng hồ sơ sở thích để bán quảng cáo nhắm chọn. Một trang báo bình thường có thể gắn hàng chục trình theo dõi của nhiều bên khác nhau.
Tên miền độc hại là nhóm thứ ba: địa chỉ phát tán phần mềm độc hại, trang lừa đảo giả ngân hàng, giả cơ quan nhà nước. Các danh sách lọc cộng đồng duy trì cập nhật những địa chỉ này, và tiện ích chặn sẽ không cho trang tải chúng.
Hiểu ba nhóm này để biết công cụ nào làm được gì. Chế độ chống theo dõi có sẵn của trình duyệt chủ yếu chặn nhóm thứ hai, để lại quảng cáo. Tiện ích như uBlock Origin chặn được cả ba theo danh sách lọc bạn bật. Không công cụ nào chặn được trăm phần trăm, và không công cụ nào thay được thói quen không bấm vào đường dẫn lạ.
Lựa chọn miễn phí và điều kiện của từng cái
Bảng dưới đặt các lựa chọn cạnh nhau. Bạn có thể dùng một, hoặc ghép trình duyệt với tiện ích.
| Lựa chọn | Chặn được gì | Điều kiện | Giới hạn, đánh đổi |
|---|---|---|---|
| Chống theo dõi có sẵn trong trình duyệt | Phần lớn trình theo dõi giữa các trang, một số mã đào tiền ảo lén | Có sẵn, chỉ cần chọn mức trong phần quyền riêng tư | Quảng cáo thường vẫn hiện |
| Firefox | Chống theo dõi nâng cao có sẵn, hỗ trợ đầy đủ uBlock Origin | Mã nguồn mở, miễn phí, do Mozilla phát triển | Có gửi dữ liệu kỹ thuật về nhà phát triển, tắt được trong phần quyền riêng tư; đôi khi trang tối ưu cho trình duyệt khác bị lỗi hiển thị |
| uBlock Origin | Quảng cáo, trình theo dõi, tên miền độc hại theo danh sách lọc | Mã nguồn mở, GPL, không quảng cáo, không nhận tiền để cho qua | Bản đầy đủ không còn chạy trên một số trình duyệt; ở đó dùng bản rút gọn uBlock Origin Lite với ít tuỳ chỉnh hơn |
| Ứng dụng chặn quảng cáo lạ trên điện thoại | Tuỳ ứng dụng | Thường đòi tạo kết nối mạng riêng để lọc toàn bộ lưu lượng | Mọi dữ liệu đi qua máy chủ của bên phát hành; nhiều ứng dụng chính nó lại chèn quảng cáo |
Nguyên tắc chọn: ưu tiên công cụ mã nguồn mở có lịch sử dài, ít quyền, không có mô hình “trả tiền để quảng cáo được cho qua”. Tiện ích chặn quảng cáo mới nổi, không rõ người phát triển, đòi quyền đọc mọi trang là thứ nguy hiểm hơn chính quảng cáo.
Cài uBlock Origin đúng bản trong 15 phút
Có rất nhiều tiện ích mang tên na ná như “uBlock Pro”, “uBlock Origin Plus”, “Origin Ad Blocker”. Chọn sai là cài phải đúng thứ bạn muốn chặn.
- Mở kho tiện ích chính thức của trình duyệt bạn đang dùng, gõ đúng tên uBlock Origin.
- Kiểm tên người phát triển và đối chiếu với tên được ghi trong trang dự án chính thức; bỏ qua mọi bản có chữ “Pro”, “Plus”, “Premium”.
- Nếu trình duyệt báo tiện ích không còn được hỗ trợ, đó là do thay đổi chuẩn tiện ích; dùng bản uBlock Origin Lite do cùng dự án phát hành, hoặc cài Firefox từ trang chính thức của Mozilla để dùng bản đầy đủ.
- Cài, rồi mở trang cài đặt của tiện ích, xem các danh sách lọc đang bật; danh sách mặc định đã đủ cho đa số người.
- Bật thêm danh sách lọc dành cho trang tiếng Việt nếu có trong mục danh sách theo vùng.
- Mở vài trang bạn hay đọc, kiểm trang hiển thị bình thường.
- Với trang bạn muốn ủng hộ hoặc trang bị lỗi khi chặn, bấm biểu tượng tiện ích và tắt chặn riêng cho trang đó.
Đừng cài cùng lúc hai ba tiện ích chặn quảng cáo; chúng tranh nhau, làm trang chậm và lỗi. Một tiện ích tốt cộng chế độ chống theo dõi của trình duyệt là đủ.
Tình huống: máy tính của bố cứ hiện thông báo “máy bạn bị nhiễm virus”
Bố của Tuấn hay đọc báo trên máy tính ở nhà. Gần đây góc màn hình liên tục bật thông báo “máy tính của bạn bị nhiễm virus, bấm để quét miễn phí”, có hôm hiện cả số điện thoại “hỗ trợ kỹ thuật”. Bố suýt gọi.
Tuấn kiểm thì thấy đó không phải virus mà là thông báo đẩy từ một trang web bố đã lỡ bấm “cho phép” mấy tuần trước. Cậu vào phần cài đặt quyền của trình duyệt, xoá quyền gửi thông báo của các trang lạ, rồi cài uBlock Origin từ kho tiện ích chính thức. Vướng ở chỗ trình duyệt bố dùng chỉ cho cài bản rút gọn; Tuấn cài thêm Firefox, chuyển dấu trang sang, đặt làm trình duyệt mặc định.
Một tuần sau, trang báo bố đọc sạch hơn hẳn, không còn ô quảng cáo “đầu tư lãi cao” hay “thuốc thần kỳ”. Tuấn bật lại quảng cáo cho trang báo bố đọc nhiều nhất để ủng hộ tờ báo, vì quảng cáo ở đó vốn không gây phiền. Cậu dặn bố: thấy cửa sổ xin “cho phép thông báo” thì bấm chặn, và không bao giờ gọi số điện thoại hiện trên màn hình.
Thông báo dọa nhiễm virus kèm số điện thoại là một kiểu lừa phổ biến. Nếu đã lỡ gọi, cho người lạ điều khiển máy từ xa và mất tiền, báo ngay ngân hàng và trình báo công an qua số 113.
Chặn có chọn lọc: công bằng với những trang miễn phí bạn dùng
Nội dung miễn phí cũng có người trả tiền. Trang báo, trang học liệu, diễn đàn hỏi đáp mà bạn đọc không mất đồng nào thường sống nhờ quảng cáo. Chặn toàn bộ là bạn nhận mà không góp gì.
Cho phép quảng cáo ở trang tử tế. Với trang bạn quý và quảng cáo không che nội dung, tắt chặn cho riêng trang đó. Đó là cách ủng hộ không tốn tiền.
Giữ chặn trình theo dõi ở mọi nơi. Kể cả khi bạn cho phép quảng cáo, vẫn có thể giữ chế độ chống theo dõi của trình duyệt để hạn chế việc bị dựng hồ sơ.
Tôn trọng yêu cầu của trang. Một số trang đề nghị tắt chặn quảng cáo hoặc đăng ký để đọc tiếp. Đó là quyền của họ; dùng công cụ để vượt tường thu phí là chuyện khác hẳn với chặn quảng cáo lừa.
Ủng hộ dự án mở theo cách khác. uBlock Origin không nhận tiền ủng hộ theo tuyên bố của người phát triển; nhưng bạn có thể giúp các danh sách lọc cộng đồng bằng cách báo trang lừa đảo, báo lỗi lọc sai.
Dọn dẹp định kỳ: tiện ích, quyền thông báo và trang đã cho phép
Chặn quảng cáo chỉ là một nửa. Nửa còn lại là dọn những thứ đã lọt vào trình duyệt từ trước. Mỗi vài tháng, mở trang quản lý tiện ích, gỡ mọi tiện ích bạn không nhớ đã cài hoặc không dùng nữa. Tiện ích là phần mềm chạy bên trong trình duyệt, có quyền đọc trang bạn mở; một tiện ích từng tử tế có thể bị bán cho chủ mới và thay đổi hành vi sau một bản cập nhật.
Tiếp theo là quyền thông báo. Trong cài đặt quyền riêng tư của trình duyệt, xem danh sách trang được phép gửi thông báo, xoá hết trang lạ. Đây là nguồn của phần lớn thông báo dọa nhiễm virus, trúng thưởng, quà miễn phí hiện ở góc màn hình. Làm tương tự với quyền vị trí, máy ảnh, micro.
Cuối cùng, cập nhật trình duyệt và tiện ích lên bản mới nhất từ kênh chính thức; bản vá bảo mật được phát hành qua đó. Nếu trình duyệt bị đổi trang chủ, đổi công cụ tìm kiếm mà bạn không làm, đó là dấu hiệu có phần mềm rác; đặt lại trình duyệt về mặc định và quét máy bằng phần mềm diệt mã độc có sẵn của hệ điều hành.
Trên điện thoại: những điều nên biết trước khi chặn
Điện thoại khó chặn quảng cáo hơn máy tính, và cũng là nơi nhiều ứng dụng “chặn quảng cáo miễn phí” giăng bẫy nhất:
- Firefox trên Android hỗ trợ cài tiện ích, trong đó có uBlock Origin; kiểm lại tình trạng hỗ trợ hiện hành trên trang chính thức.
- Nhiều trình duyệt trên điện thoại có sẵn chế độ chặn trình theo dõi hoặc chặn cửa sổ bật lên; xem trong phần quyền riêng tư trước khi cài thêm gì.
- Ứng dụng chặn quảng cáo đòi tạo kết nối mạng riêng để lọc toàn bộ lưu lượng điện thoại nghĩa là mọi dữ liệu của bạn đi qua máy chủ của họ; chỉ dùng khi biết rõ người phát triển.
- Quảng cáo bên trong ứng dụng miễn phí là cách ứng dụng đó kiếm tiền; muốn hết thì gỡ ứng dụng hoặc chọn ứng dụng mã nguồn mở thay thế, đừng tìm bản đã gỡ quảng cáo trôi nổi.
- Tắt quyền gửi thông báo của trang web lạ trong cài đặt trình duyệt, vì thông báo đẩy là kênh quảng cáo lừa phổ biến trên điện thoại.
Dù dùng công cụ nào, nguyên tắc cuối vẫn là chỉ tải phần mềm từ trang chính thức của dự án hoặc kho ứng dụng chính thức, và cấp quyền tối thiểu.
Câu hỏi thường gặp
uBlock Origin có miễn phí hoàn toàn không?
Có. uBlock Origin là tiện ích mã nguồn mở theo giấy phép GPL, không có bản trả phí, không quảng cáo và không nhận tiền để cho quảng cáo nào đi qua. Hãy cẩn thận với các tiện ích tên gần giống thêm chữ “Pro” hay “Premium”, vì đó không phải dự án gốc.
Vì sao trình duyệt báo uBlock Origin không còn được hỗ trợ?
Một số trình duyệt đã đổi chuẩn tiện ích, giới hạn khả năng lọc mà bản đầy đủ cần. Trên các trình duyệt đó, dự án phát hành bản rút gọn uBlock Origin Lite. Nếu muốn bản đầy đủ, Firefox vẫn hỗ trợ; kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức.
Chặn quảng cáo có làm trang web chạy nhanh hơn không?
Thường là có, vì trình duyệt không phải tải hình quảng cáo, video tự chạy và mã theo dõi. Trang báo nhiều quảng cáo có thể tải nhanh hơn rõ rệt, nhất là trên máy tính cũ hoặc mạng chậm. Mức nhanh hơn tuỳ từng trang.
Chế độ chống theo dõi có sẵn của trình duyệt đã đủ chưa?
Với người chỉ muốn hạn chế bị theo dõi, chế độ có sẵn ở mức nghiêm ngặt đã giúp đáng kể và không cần cài gì. Nếu bạn muốn bớt cả quảng cáo lừa, trang tải giả và tên miền độc hại, thêm một tiện ích chặn có uy tín sẽ hiệu quả hơn.
Chặn quảng cáo có vi phạm pháp luật không?
Chặn quảng cáo trên máy của chính mình là lựa chọn cá nhân phổ biến. Tuy vậy, một số trang có điều khoản yêu cầu không chặn quảng cáo hoặc đăng ký để đọc; khi đó tôn trọng điều khoản hoặc rời trang. Không dùng công cụ để vượt tường thu phí hay truy cập nội dung trái phép.
Ứng dụng chặn quảng cáo miễn phí trên điện thoại có an toàn không?
Tuỳ ứng dụng. Nhiều ứng dụng đòi lọc toàn bộ lưu lượng qua máy chủ của họ, nghĩa là thấy được bạn truy cập những gì. Ưu tiên tính năng có sẵn của trình duyệt hoặc trình duyệt mã nguồn mở hỗ trợ tiện ích, và đọc kỹ phần thu thập dữ liệu trước khi cài.