Cần đọc toàn văn một bài báo khoa học mà gặp trang đòi trả phí, có ba lối đi hợp pháp và không tốn tiền. Một là tạp chí truy cập mở: toàn văn đọc tự do, tra được qua danh bạ phi lợi nhuận DOAJ. Hai là kho bản tiền ấn phẩm và kho lưu trữ như arXiv cho vật lý, toán, tin học, hay PubMed Central cho y sinh, nơi tác giả hoặc nhà tài trợ đưa bản bài lên công khai. Ba là viết thư xin tác giả một bản để đọc cá nhân. Điều kiện quan trọng nhất: bản tiền ấn phẩm có thể chưa qua bình duyệt, và bản bạn đọc được miễn phí chưa chắc đã cho phép đăng lại.
Ngoài ra, nếu bạn là sinh viên hay giảng viên, thư viện trường thường đã mua quyền truy cập nhiều cơ sở dữ liệu, chỉ cần đăng nhập bằng tài khoản trường. Những trang chia sẻ bài báo trái phép không thuộc phạm vi bài này và không nên dùng: ngoài chuyện bản quyền, chúng hay kèm quảng cáo độc hại, và không ít trang giả lập để đánh cắp tài khoản thư viện của người dùng. Phần dưới giải thích từng loại bản, cách tìm bản hợp pháp trong mười lăm phút, và cách nhận ra tạp chí kém chất lượng.
Các loại bản bài báo: là gì, đọc được không, trích được không
Cùng một nghiên cứu có thể tồn tại ở ba bốn phiên bản khác nhau. Hiểu bản nào là bản nào giúp bạn vừa đọc được miễn phí vừa trích dẫn cho đúng.
| Loại bản | Là gì | Đọc miễn phí | Trích dẫn thế nào | Lưu ý |
|---|---|---|---|---|
| Bản tiền ấn phẩm (preprint) | Bản tác giả đưa lên trước khi gửi hoặc trước khi tạp chí bình duyệt xong | Có, trên kho như arXiv và các kho theo ngành | Ghi rõ là bản tiền ấn phẩm, kèm tên kho và ngày | Chưa qua bình duyệt; kết quả có thể đổi |
| Bản thảo được chấp nhận | Bản sau bình duyệt nhưng chưa dàn trang của tạp chí | Thường có, trên kho lưu trữ của trường hoặc của nhà tài trợ | Trích theo thông tin bài đã đăng, ghi chú bản bạn đọc | Nội dung gần như bản cuối, khác số trang |
| Bản đăng chính thức truy cập mở | Bản cuối trên trang tạp chí, mở cho mọi người | Có | Trích bình thường | Giấy phép thường là Creative Commons, xem ở đầu hoặc cuối bài |
| Bản đăng chính thức có thu phí | Bản cuối sau tường thu phí | Không, trừ khi thư viện trường đã mua | Trích bình thường | Tìm bản hợp pháp khác hoặc xin tác giả |
| Bản tóm tắt | Phần tóm tắt luôn được công khai | Có | Không nên trích kết luận chỉ từ tóm tắt | Tóm tắt hay nói quá kết quả |
Chính sách cho phép tác giả tự lưu trữ khác nhau giữa các tạp chí, và có thể thay đổi; muốn đăng lại hay dùng hình trong bài, đọc dòng giấy phép trên chính bản bạn có và kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang của tạp chí.
Những nguồn phi lợi nhuận và công cộng nên biết tên
Danh sách ngắn, toàn là dự án phi lợi nhuận, trường đại học hoặc cơ quan nhà nước vận hành, đọc không mất phí:
- DOAJ (danh bạ tạp chí truy cập mở): tra xem một tạp chí có thật sự truy cập mở và theo chuẩn biên tập tối thiểu hay không, và tìm bài theo từ khoá. Có cả tạp chí tiếng Việt.
- arXiv: kho bản tiền ấn phẩm lâu đời do một trường đại học Mỹ vận hành, mạnh ở vật lý, toán, tin học, thống kê, kinh tế định lượng. Ai cũng đọc được, không cần tài khoản.
- PubMed Central: kho toàn văn miễn phí các bài y sinh do thư viện y khoa quốc gia Hoa Kỳ quản lý. Nhiều bài từ nghiên cứu được tài trợ công buộc phải lưu ở đây.
- Unpaywall: tiện ích trình duyệt của một tổ chức phi lợi nhuận, khi bạn mở trang bài báo có thu phí, nó báo nếu có bản hợp pháp miễn phí ở nơi khác.
- Kho lưu trữ của các trường đại học: nhiều trường trong và ngoài nước có kho tài liệu số công khai luận văn và bài báo của giảng viên.
- Tạp chí khoa học trong nước: nhiều tạp chí của trường, viện đăng toàn văn miễn phí trên trang riêng, tìm theo tên tạp chí.
Các công cụ tìm kiếm học thuật lớn của doanh nghiệp vẫn hữu ích để dò bài và thường hiện liên kết tới bản miễn phí, nhưng bản thân chúng không cấp quyền gì thêm. Với tiện ích trình duyệt, chỉ cài từ kho tiện ích chính thức của trình duyệt, kiểm tên nhà phát hành, và từ chối tiện ích đòi quyền "đọc và thay đổi dữ liệu trên mọi trang" mà không giải thích vì sao.
Tìm bản hợp pháp của một bài báo trong 15 phút
Giả sử bạn có tên bài và tên tác giả từ một danh mục tài liệu tham khảo. Làm lần lượt, dừng ở bước nào tìm được.
- Tìm mã định danh của bài (chuỗi DOI ở trang tạp chí hoặc trong danh mục tham khảo). Mã này giúp mọi công cụ nhận đúng bài.
- Mở trang bài trên tạp chí, xem có biểu tượng hoặc dòng "truy cập mở" không. Nếu có, tải luôn và ghi lại dòng giấy phép.
- Nếu bị khoá, dùng tiện ích Unpaywall hoặc tìm tên bài trong ngoặc kép kèm tên kho như arXiv, PubMed Central, kho của trường nơi tác giả làm việc.
- Là sinh viên, giảng viên: đăng nhập cổng thư viện trường, tìm bài trong các cơ sở dữ liệu trường đã mua. Hỏi thủ thư nếu không chắc trường có quyền truy cập tạp chí đó.
- Vẫn không có: tìm thư điện tử của tác giả liên hệ ở trang tóm tắt, viết thư ngắn xin bản để đọc cho mục đích học tập. Phần lớn tác giả vui lòng gửi.
- Ghi tệp vào thư mục tài liệu kèm đúng thông tin trích dẫn, ghi chú đó là bản nào để khỏi nhầm khi viết.
Một thư xin bài tử tế chỉ cần bốn câu: bạn là ai, đang làm đề tài gì, bài nào bạn cần, và lời cảm ơn. Không cần kèm thông tin cá nhân nhạy cảm.
Đọc được rồi, dùng lại tới đâu
Đọc miễn phí và được phép đăng lại là hai chuyện khác nhau. Bài truy cập mở theo giấy phép CC BY cho phép bạn chép, dịch, đăng lại, kể cả dùng hình trong bài, miễn ghi công tác giả và nguồn. Bài theo giấy phép có thêm điều kiện "phi thương mại" (NC) hay "không phái sinh" (ND) thì hẹp hơn: không dùng trong sản phẩm bán, hoặc không được chỉnh sửa, cắt ghép. Dòng giấy phép thường nằm ở trang đầu hoặc cuối bài.
Bản tiền ấn phẩm trên các kho thường do tác giả tự chọn giấy phép, có bản chỉ cấp quyền cho kho phân phối chứ không cấp cho người đọc đăng lại. Bản thư viện trường cung cấp qua cơ sở dữ liệu đã mua thì chỉ để đọc, học, nghiên cứu cá nhân; đăng tệp đó lên nhóm chia sẻ hay trang cá nhân là vi phạm điều khoản thư viện đã ký, có thể khiến cả trường bị khoá quyền truy cập.
Bản tác giả gửi qua thư cũng vậy: đó là thiện chí dành cho bạn, không phải giấy phép phát tán. Muốn dùng một hình trong bài cho sách hay giáo trình in, đọc giấy phép của bài; nếu bài không truy cập mở, xin phép tạp chí hoặc tự vẽ lại từ số liệu và ghi nguồn.
Nhận ra tạp chí kém chất lượng trước khi tin hoặc trích
Mời đăng bài qua thư rác, hứa duyệt trong vài ngày. Tạp chí nghiêm túc mất hàng tuần tới hàng tháng để bình duyệt. Lời hứa "đăng nhanh có xác nhận ngay" thường đi kèm phí đăng cao và gần như không bình duyệt.
Tên na ná tạp chí có tiếng. Một số tạp chí kém chất lượng đặt tên gần giống tạp chí lâu đời, đổi một chữ. Tra tên chính xác trong danh bạ DOAJ hoặc hỏi thư viện trường.
Phạm vi chủ đề rộng vô lý. Một tạp chí nhận cả nông nghiệp, ngôn ngữ học lẫn kỹ thuật điện trong cùng một số là dấu hiệu đáng ngờ.
Ban biên tập không kiểm chứng được. Tên người trong ban biên tập không có trang công tác ở trường, viện nào, hoặc chính họ không biết mình được ghi tên.
Bài trong số đầy lỗi cơ bản. Đọc thử hai ba bài: lỗi chính tả dày, số liệu không khớp bảng, tài liệu tham khảo sơ sài. Truy cập mở không đồng nghĩa với kém chất lượng, nhưng tạp chí kém chất lượng thì thường tự xưng truy cập mở để thu phí đăng bài.
Một tình huống: học viên cao học điều dưỡng làm tổng quan tài liệu
Chị Hà là điều dưỡng, đang học cao học, cần khoảng ba mươi bài về chăm sóc người bệnh sau mổ để viết phần tổng quan. Một nửa danh sách gặp tường thu phí. Bạn cùng lớp gợi ý một trang chia sẻ bài báo trái phép; chị không dùng, phần vì lo cho máy tính cơ quan, phần vì luận văn sẽ ghi rõ nguồn tài liệu. Chị bắt đầu với PubMed Central: mười một bài có toàn văn ở đó. Tiện ích Unpaywall tìm thêm sáu bản thảo được chấp nhận trên kho của các trường. Thư viện trường chị có quyền truy cập một cơ sở dữ liệu điều dưỡng, thêm tám bài. Năm bài còn lại chị viết thư cho tác giả, cả năm người gửi lại trong vòng một tuần. Vướng duy nhất: một bài trong danh sách đăng ở tạp chí không có trong DOAJ, phạm vi chủ đề rất rộng; chị hỏi giảng viên hướng dẫn và quyết định không đưa vào. Kết quả: hai mươi chín bài dùng được, không mất phí, mỗi tệp ghi rõ là bản nào.
Bài học: đường hợp pháp chậm hơn một cú bấm, nhưng không chậm như người ta tưởng, và đổi lại bạn có nguồn sạch, máy sạch, cùng vài mối liên hệ với chính những người đang nghiên cứu điều bạn quan tâm.
Câu hỏi thường gặp
Đọc bài trên kho bản tiền ấn phẩm có đáng tin không?
Đáng đọc, nhưng cần thận trọng. Bản tiền ấn phẩm có thể chưa qua bình duyệt, kết quả có thể thay đổi khi đăng chính thức. Khi trích, ghi rõ đó là bản tiền ấn phẩm, và kiểm xem bài đã được đăng ở tạp chí nào chưa để trích bản cuối.
Viết thư xin tác giả bản bài báo có bị coi là vi phạm bản quyền không?
Không. Tác giả gửi bản bài cho cá nhân đọc phục vụ học tập, nghiên cứu là việc phổ biến trong giới khoa học. Điều cần tránh là đem bản được gửi đó đăng lên mạng hoặc chia sẻ cho cả nhóm lớn.
Thư viện trường đã mua cơ sở dữ liệu thì có được tải bài về chia sẻ cho bạn không?
Không nên. Điều khoản thư viện ký với nhà cung cấp thường chỉ cho người dùng của trường đọc và lưu cho mục đích cá nhân. Tải hàng loạt hoặc chia sẻ ra ngoài có thể khiến trường bị tạm khoá quyền truy cập.
Bài truy cập mở có được dùng hình minh hoạ cho sách in không?
Tuỳ giấy phép ghi trên bài. Giấy phép CC BY cho phép dùng lại cả mục đích thương mại nếu ghi công; giấy phép có điều kiện phi thương mại hoặc không phái sinh thì không dùng cho sách bán hoặc không được chỉnh sửa hình. Kiểm từng bài.
Làm sao biết một tạp chí truy cập mở có đàng hoàng không?
Tra tên chính xác trong danh bạ DOAJ, xem ban biên tập có thật, thời gian bình duyệt hợp lý, phạm vi chủ đề rõ ràng. Nghi ngờ thì hỏi thủ thư hoặc giảng viên trong ngành trước khi trích hay gửi bài.
Có tiện ích nào giúp tìm bản miễn phí hợp pháp của bài báo không?
Có, ví dụ tiện ích Unpaywall của một tổ chức phi lợi nhuận, báo khi có bản hợp pháp ở kho khác. Chỉ cài từ kho tiện ích chính thức của trình duyệt, kiểm tên nhà phát hành và quyền đòi cấp, kiểm lại điều kiện hiện hành của tiện ích.