Muốn in lại một tập thơ cũ, dựng kịch từ một tiểu thuyết đầu thế kỷ trước, in tranh cổ lên thiệp hay sổ tay để bán, câu hỏi đầu tiên là tác phẩm đó đã thuộc phạm vi công cộng chưa — tức đã hết thời hạn bảo hộ quyền tài sản và ai cũng được dùng. Nguồn bản sạch miễn phí có Wikisource cho văn bản, Dự án Gutenberg cho sách tiếng nước ngoài, và kho ảnh mở của nhiều bảo tàng lớn trên thế giới cho tranh cổ độ phân giải cao. Điều kiện quan trọng nhất: theo luật Việt Nam, phần lớn tác phẩm được bảo hộ suốt đời tác giả và năm mươi năm sau năm tác giả mất; hết thời hạn đó bạn được in, chuyển thể, bán, nhưng vẫn phải ghi đúng tên tác giả và không xuyên tạc tác phẩm.
Bẫy nằm ở các lớp mới phủ lên tác phẩm cũ: bản dịch, lời chú giải, tranh minh hoạ, bản thu âm, bản dàn dựng đều là sáng tạo mới, có bản quyền riêng của người làm ra. Truyện cổ thì tự do, nhưng cuốn truyện cổ in năm ngoái với lời kể và tranh vẽ mới thì không. Bài này đi qua cách tính thời hạn, những phần vẫn còn bảo hộ, chỗ lấy bản gốc, và các bước kiểm trước khi đem in hay bán.
Thời hạn bảo hộ theo nguyên tắc chung và những gì còn lại sau khi hết hạn
Bảng tóm theo Luật Sở hữu trí tuệ của Việt Nam ở mức nguyên tắc. Có trường hợp đặc biệt (đồng tác giả, tác phẩm khuyết danh, tác phẩm công bố sau khi tác giả mất), và luật có thể được sửa đổi; tra văn bản hiện hành khi làm việc lớn.
| Loại tác phẩm | Thời hạn quyền tài sản (nguyên tắc) | Hết hạn thì được | Vẫn phải giữ |
|---|---|---|---|
| Văn, thơ, nhạc, tranh, kịch của tác giả biết tên | Suốt đời tác giả và năm mươi năm sau năm tác giả mất | Sao chép, in, chuyển thể, biểu diễn, bán | Ghi đúng tên tác giả, không xuyên tạc, không sửa rồi gán cho tác giả |
| Tác phẩm nhiếp ảnh, điện ảnh, mỹ thuật ứng dụng, khuyết danh | Thường là bảy mươi lăm năm kể từ khi công bố lần đầu; có trường hợp tính khác | Như trên khi đã hết hạn | Như trên; ảnh cũ có người trong ảnh còn vướng quyền hình ảnh cá nhân |
| Đồng tác giả | Tính từ năm mất của đồng tác giả mất sau cùng | Như trên | Ghi đủ tên các tác giả |
| Bản dịch, chú giải, minh hoạ mới của tác phẩm cũ | Bảo hộ riêng cho người dịch, chú giải, vẽ | Không, cho tới khi chính phần đó hết hạn | Dùng bản gốc hoặc tự dịch, tự vẽ |
| Bản thu âm, ghi hình, buổi biểu diễn | Quyền liên quan của người biểu diễn, nhà sản xuất, có thời hạn riêng | Không, dù bản nhạc gốc đã hết hạn | Tự biểu diễn, tự thu bản nhạc gốc |
Mỗi nước một luật: nhiều nước tính bảy mươi năm sau năm tác giả mất, có nước tính theo năm xuất bản. Một tác phẩm đã tự do ở nước này có thể chưa tự do ở nước khác, điều đáng nhớ khi bạn bán hàng ra nước ngoài. Kiểm lại điều kiện hiện hành theo luật của nơi bạn phát hành.
Tính thời hạn cho một tác phẩm cụ thể, bằng ví dụ
Cách tính căn bản: tìm năm tác giả mất, cộng năm mươi, thời hạn kết thúc vào cuối năm đó. Nhà văn Nam Cao mất năm 1951, nên quyền tài sản với các truyện ngắn của ông hết vào cuối năm 2001; nhà văn Vũ Trọng Phụng mất năm 1939, tiểu thuyết của ông đã thuộc phạm vi công cộng từ lâu. Thơ Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, các truyện Nôm khuyết danh thì tự do từ hàng trăm năm. Với tác giả còn sống hoặc mới mất trong năm mươi năm qua, tác phẩm vẫn được bảo hộ và muốn dùng phải xin phép người giữ quyền.
Chỗ dễ sai là văn bản bạn cầm trên tay. Truyện Kiều tự do, nhưng một ấn bản Truyện Kiều có phần khảo dị, chú thích, lời bình của một nhà nghiên cứu hiện đại thì phần khảo dị, chú thích đó là công sức mới, còn bảo hộ. Văn bản Hán Nôm phiên âm, dịch nghĩa do một người còn sống làm cũng vậy. Muốn in lại, bạn lấy bản gốc đã thuộc phạm vi công cộng, hoặc bản phiên âm cũ của người đã mất quá năm mươi năm, hoặc tự làm phần chú giải của mình.
Với tranh, nguyên tắc tương tự: tranh của hoạ sĩ mất đã lâu thì tự do, nhưng ảnh chụp bức tranh do bảo tàng hay nhiếp ảnh gia thực hiện có khi được đơn vị đó công bố kèm điều kiện riêng. Đó là lý do nên lấy ảnh từ kho mở của chính bảo tàng, nơi ghi rõ giấy phép dùng lại.
Lấy bản gốc sạch ở đâu, miễn phí và hợp pháp
Những nguồn dưới đây do tổ chức phi lợi nhuận, tình nguyện viên hoặc bảo tàng, thư viện công vận hành:
- Wikisource: thư viện văn bản mở thuộc Quỹ Wikimedia, có phần tiếng Việt lưu thơ văn cổ, văn bản lịch sử, tác phẩm đã hết bảo hộ, thường kèm ghi chú nguồn bản in gốc.
- Dự án Gutenberg: kho sách điện tử lâu đời do tình nguyện viên số hoá, chủ yếu tiếng Anh và các thứ tiếng châu Âu. Dự án xét tình trạng bản quyền theo luật Hoa Kỳ; người ở nước khác cần tự kiểm theo luật nước mình.
- Kho ảnh mở của bảo tàng: nhiều bảo tàng lớn trên thế giới cho tải ảnh độ phân giải cao các tác phẩm đã thuộc phạm vi công cộng, đánh dấu rõ là không cần xin phép, dùng cả thương mại. Tìm trong kho trực tuyến của bảo tàng mục "truy cập mở" hoặc biểu tượng phạm vi công cộng.
- Wikimedia Commons: rất nhiều ảnh chụp tranh cổ, bản đồ cổ, bản nhạc cũ, mỗi tệp ghi rõ tình trạng bản quyền.
- Thư viện số của thư viện công: một phần sách, báo cũ đã được số hoá để đọc trực tuyến; điều kiện tải và dùng lại tuỳ từng thư viện.
Chỉ tải từ trang chính thức của dự án hay bảo tàng. Các trang "kho sách cổ miễn phí" gắn quảng cáo dày đặc, đòi cài trình đọc riêng, thường là nơi phát tán phần mềm rác, và bản ở đó hay bị sửa, thiếu chữ.
Kiểm trước khi in hay bán: sáu bước
Trước khi đặt in một nghìn cuốn hay đưa sản phẩm lên quầy, đi lần lượt sáu bước này và ghi lại kết quả từng bước để có hồ sơ nếu ai hỏi.
- Xác định tác giả và năm mất từ nguồn đáng tin như từ điển văn học, thư viện, bảo tàng. Tác phẩm khuyết danh thì ghi rõ là khuyết danh và tìm năm công bố.
- Tính thời hạn theo luật Việt Nam; nếu bán ra nước ngoài, tính thêm theo luật nước đó.
- Kiểm bản bạn định dùng: bản gốc, hay bản có thêm dịch, chú giải, minh hoạ của người khác. Tách riêng các lớp đó ra.
- Với ảnh tranh, lấy từ kho mở của bảo tàng hoặc Wikimedia Commons, đọc dòng tình trạng bản quyền ghi trên trang tệp.
- Ghi tên tác giả, tên tác phẩm, nguồn bản bạn dùng ở trang bản quyền hoặc mặt sau sản phẩm.
- Nếu còn nghi ngờ, hỏi cơ quan quản lý nhà nước về quyền tác giả hoặc luật sư sở hữu trí tuệ trước khi in số lượng lớn.
Một mẹo nhỏ: ghi rõ phần nào của sản phẩm là sáng tạo của bạn (thiết kế, lời giới thiệu, tranh vẽ mới). Phần đó bạn giữ quyền; phần tác phẩm cổ thì người khác cũng dùng được, và bạn không thể ngăn họ.
Một tình huống: câu lạc bộ kịch của trường dựng một tiểu thuyết cũ
Cô Thảo phụ trách câu lạc bộ kịch của một trường cấp ba, muốn dựng một vở hài từ một tiểu thuyết trào phúng đầu thế kỷ trước để diễn ở lễ tổng kết và bán vé gây quỹ. Cô tìm được một kịch bản chuyển thể đã đăng trên mạng, định dùng luôn. Một phụ huynh làm nghề xuất bản nhắc: tiểu thuyết đã thuộc phạm vi công cộng vì tác giả mất hơn tám mươi năm, nhưng kịch bản chuyển thể kia là của một người viết còn sống. Cô cùng học sinh tự chuyển thể từ bản gốc trên Wikisource, đối chiếu với một bản in cũ ở thư viện. Vướng thứ nhất: vài đoạn trong bản điện tử thiếu chữ; các em sửa theo bản in. Vướng thứ hai: nhạc nền định dùng là bản thu âm của một ban nhạc nổi tiếng; nhóm đổi sang tự đàn một bản nhạc dân gian. Kết quả: vở diễn mang tên tác giả gốc, ghi "chuyển thể: câu lạc bộ kịch", không vướng quyền ai, và học sinh hiểu rằng phạm vi công cộng chỉ áp cho đúng thứ đã hết hạn.
Câu chuyện cho thấy điểm cốt lõi: phạm vi công cộng giải phóng tác phẩm gốc, không giải phóng mọi thứ người sau làm thêm lên nó. Làm lại từ gốc tốn công hơn, nhưng đổi lại sản phẩm hoàn toàn là của bạn.
Hiểu lầm hay gặp về tác phẩm "cũ thì tự do"
Cũ không có nghĩa là hết hạn. Một bài hát năm mươi năm tuổi của nhạc sĩ mới mất mười năm vẫn còn bảo hộ thêm bốn mươi năm. Tính theo năm tác giả mất, không theo năm sáng tác.
Không ghi bản quyền không có nghĩa là tự do. Quyền tác giả phát sinh khi tác phẩm được tạo ra, không cần đăng ký hay ghi chữ bản quyền. Thiếu dòng ghi chú chỉ có nghĩa là bạn phải tự kiểm.
Đã hết hạn vẫn không được sửa rồi gán cho tác giả. Quyền nhân thân như đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm được bảo hộ không thời hạn. Chuyển thể thì ghi rõ là chuyển thể.
Có trên mạng không có nghĩa là thuộc phạm vi công cộng. Một bức tranh lan truyền khắp nơi vẫn có thể của hoạ sĩ đương đại. Lần tới nguồn gốc trước khi in.
Tự do ở nước này chưa chắc tự do ở nước khác. Sản phẩm bán qua sàn quốc tế phải tính theo luật nước người mua; nhiều nơi dài hơn Việt Nam hai mươi năm.
Câu hỏi thường gặp
Tác phẩm hết thời hạn bảo hộ ở Việt Nam được tính thế nào?
Theo nguyên tắc chung của Luật Sở hữu trí tuệ, phần lớn tác phẩm được bảo hộ quyền tài sản suốt đời tác giả và năm mươi năm sau năm tác giả mất, kết thúc vào cuối năm đó. Nhiếp ảnh, điện ảnh, khuyết danh có cách tính riêng; tra văn bản hiện hành khi cần chắc chắn.
In lại thơ của nhà thơ đã mất trên năm mươi năm để bán có được không?
Được với phần thơ gốc, miễn ghi đúng tên tác giả và không sửa xuyên tạc. Nhưng nếu bạn lấy từ một tuyển tập mới có chú giải, lời bình, tranh minh hoạ của người khác, các phần đó còn bản quyền; hãy dùng bản gốc hoặc tự làm phần đi kèm.
Ảnh tranh cổ trên trang bảo tàng có dùng in thiệp bán được không?
Nhiều bảo tàng lớn có chương trình truy cập mở, đánh dấu rõ ảnh nào thuộc phạm vi công cộng và được dùng cả thương mại. Đọc dòng giấy phép trên trang của từng tác phẩm; ảnh không có đánh dấu đó thì xin phép bảo tàng.
Bản thu âm cũ của một bài dân ca có được dùng làm nhạc nền video không?
Bài dân ca có thể tự do, nhưng bản thu âm có quyền liên quan của người biểu diễn và nhà sản xuất, thời hạn tính riêng. An toàn nhất là tự hát, tự đàn bản gốc hoặc dùng bản thu đã được phát hành theo giấy phép cho dùng lại.
Tải sách trên Dự án Gutenberg có hợp pháp ở Việt Nam không?
Dự án xét tình trạng bản quyền theo luật Hoa Kỳ và lưu ý người ở nước khác tự kiểm theo luật nước mình. Phần lớn sách ở đó là tác phẩm rất cũ, cũng đã hết hạn theo luật Việt Nam, nhưng với tác giả mất gần đây nên tính lại cho chắc.
Tác phẩm không ghi chữ bản quyền có được coi là tự do không?
Không. Quyền tác giả tự phát sinh khi tác phẩm được tạo ra, không cần đăng ký hay ghi chú. Muốn dùng, bạn cần biết tác giả và năm mất, hoặc có giấy phép mở, hoặc xin phép người giữ quyền.