Cần sách để đọc, chỗ yên tĩnh để học, máy tính có mạng hay một nơi cuối tuần cho con mà không mất tiền, thư viện công là lựa chọn bị bỏ quên nhiều nhất. Mỗi tỉnh, thành có thư viện cấp tỉnh, nhiều quận, huyện có thư viện riêng, ở cấp quốc gia có Thư viện Quốc gia Việt Nam; cộng thêm tủ sách cộng đồng ở phường xã, thư viện lưu động về trường học. Điều kiện quan trọng nhất: đọc tại chỗ thường miễn phí hoặc chỉ thu rất thấp, còn mượn sách về nhà thì cần thẻ, và việc làm thẻ có nơi miễn phí, có nơi thu một khoản nhỏ, có nơi miễn cho một số nhóm người — mỗi thư viện một quy định.
Đánh đổi ở đây là thời gian chứ không phải tiền: bạn phải tới tận nơi, theo giờ mở cửa, xếp hàng làm thẻ, trả sách đúng hạn. Bù lại, thư viện cho thứ mà ứng dụng đọc sách không cho: một chỗ ngồi, người thủ thư biết tìm tài liệu, các buổi nói chuyện, câu lạc bộ đọc, và kho báo, tài liệu địa phương không có ở đâu khác. Phần dưới chỉ ra dịch vụ nào thường miễn phí, cách làm thẻ, cách dùng cho đáng, và mấy điều cần giữ để không bị khoá thẻ.
Dịch vụ của thư viện công: thường miễn phí hay thu phí
Bảng dưới là mặt bằng chung của thư viện công lập; từng nơi có thể khác. Cột cuối là điều nên hỏi thủ thư trước khi dùng.
| Dịch vụ | Thường thế nào | Cần gì | Nên hỏi trước |
|---|---|---|---|
| Đọc sách, báo tại phòng đọc | Miễn phí hoặc thu rất thấp theo lượt | Thẻ đọc hoặc giấy tờ tuỳ thân, tuỳ nơi | Có cần thẻ mới được vào phòng đọc chuyên đề không |
| Mượn sách về nhà | Cần thẻ mượn; có nơi đặt cọc | Thẻ, đôi khi kèm tiền cọc trả lại khi huỷ thẻ | Được mượn mấy cuốn, mấy tuần, gia hạn ra sao |
| Phòng đọc thiếu nhi | Thường miễn phí hoặc ưu đãi cho trẻ | Trẻ nhỏ đi cùng người lớn | Giờ mở cửa cuối tuần, có hoạt động kể chuyện không |
| Máy tính, mạng không dây | Nhiều nơi miễn phí trong giờ giới hạn | Thẻ hoặc đăng ký tại quầy | Có giới hạn thời gian mỗi lượt không |
| Thư viện số, cơ sở dữ liệu | Một phần mở cho mọi người, một phần chỉ cho người có thẻ | Tài khoản cấp kèm thẻ | Đọc từ xa được hay chỉ đọc trong mạng của thư viện |
| In, sao chụp, chụp ảnh tài liệu | Thường thu phí theo trang | Tuân quy định về tài liệu được sao | Tài liệu nào không được chụp |
| Nói chuyện, triển lãm, câu lạc bộ | Phần lớn miễn phí | Có khi cần đăng ký trước | Lịch hoạt động tháng này |
Mức phí, đối tượng được miễn và giờ mở cửa do từng thư viện quy định và có thể thay đổi; hỏi trực tiếp quầy thủ thư hoặc xem thông báo trên trang chính thức của thư viện, đừng dựa vào bài đăng cũ trên mạng xã hội.
Làm thẻ thư viện lần đầu: chuẩn bị và trình tự
Phần lớn thư viện làm thẻ trong ngày. Chuẩn bị đủ thì chỉ mất chừng mười lăm phút ở quầy.
- Tìm tên thư viện cấp tỉnh hoặc thư viện quận, huyện gần nhà; gọi tổng đài hay xem trang chính thức để biết giờ làm thẻ, vì có nơi chỉ làm thẻ vào vài buổi trong tuần.
- Mang căn cước; học sinh mang thêm thẻ học sinh hoặc giấy xác nhận của trường nếu thư viện có ưu đãi cho học sinh. Trẻ em làm thẻ thường cần phụ huynh đi cùng.
- Một số nơi chụp ảnh tại quầy, một số nơi yêu cầu ảnh thẻ; hỏi trước để khỏi đi hai lần.
- Điền phiếu đăng ký. Chỉ khai những thông tin phiếu yêu cầu; nếu phiếu hỏi thêm thông tin không liên quan, cứ hỏi lại thủ thư có bắt buộc không.
- Hỏi rõ ba thứ khi nhận thẻ: số sách được mượn, thời hạn mượn, cách gia hạn. Ghi vào điện thoại.
- Nếu thư viện có thư viện số, xin luôn tài khoản và hỏi đọc từ nhà được không.
Có thư viện cho đăng ký trước qua trang chính thức rồi tới nhận thẻ. Nếu thấy trang "làm thẻ thư viện trực tuyến" đòi chuyển khoản trước vào tài khoản cá nhân, hoặc gửi đường dẫn lạ qua tin nhắn, đó không phải kênh của thư viện; không chuyển tiền, báo công an qua 113 nếu đã bị chiếm đoạt.
Dùng thư viện cho đáng: những thứ ít người biết
Nhiều người làm thẻ xong chỉ mượn vài cuốn truyện. Thư viện công còn mấy thứ đáng giá hơn nhiều:
- Kho tài liệu địa phương: địa chí tỉnh, sách về lịch sử làng xã, báo địa phương đóng tập nhiều năm. Rất nhiều thứ không có bản điện tử, chỉ đọc được ở đây.
- Thủ thư biết tìm: nói rõ bạn cần gì, ví dụ "tài liệu về nuôi tôm nước lợ cho hộ nhỏ" hay "sách luyện viết chữ cho trẻ lớp một". Thủ thư dò mục lục, gợi ý cả tài liệu bạn không nghĩ tới.
- Mượn liên thư viện: có hệ thống cho mượn chéo giữa các thư viện; cuốn bạn cần ở tỉnh khác có thể được chuyển về, có khi kèm phí gửi.
- Phòng đọc chuyên đề: phòng báo, tạp chí, phòng tài liệu tiếng nước ngoài, góc cho người khiếm thị với sách chữ nổi hay sách nói ở một số nơi.
- Không gian học: bàn học yên tĩnh, ổ điện, mạng; mùa thi sinh viên tới sớm giữ chỗ.
- Hoạt động cuối tuần: kể chuyện cho trẻ, giới thiệu sách mới, nói chuyện chuyên đề, thường không thu vé.
Mỗi thứ trên tuỳ nơi có hoặc không. Câu hỏi đơn giản ở quầy "thư viện mình có phòng tài liệu địa phương không, có hoạt động gì cho trẻ không" sẽ cho bạn câu trả lời nhanh hơn mọi bài tổng hợp.
Giữ thẻ sạch: những quy tắc hay làm người mới bị phạt
Trả sách đúng hạn hoặc gia hạn trước. Quá hạn thường bị tính phí theo ngày hoặc tạm khoá quyền mượn. Đặt nhắc việc trên điện thoại trước hạn hai ngày.
Không gạch, gấp, xé. Sách hư hỏng phải bồi thường, có khi bằng giá cuốn mới. Kiểm sách lúc mượn, thấy trang rách thì báo ngay để khỏi bị tính cho mình.
Không cho người khác mượn thẻ. Thẻ gắn với tên bạn; sách người khác mượn bằng thẻ của bạn mà mất là bạn chịu.
Chụp tài liệu đúng quy định. Một số tài liệu quý, tài liệu còn bản quyền chỉ cho chụp một phần hoặc không cho chụp. Hỏi trước, đừng chụp nguyên cuốn rồi đăng lên mạng.
Giữ trật tự cho người khác học. Điện thoại để im lặng, nói chuyện ở khu vực cho phép, không giữ chỗ cả ngày bằng một chiếc cặp khi mình đi vắng.
Ngoài thư viện tỉnh: tủ sách cộng đồng, thư viện trường và thư viện lưu động
Không phải ai cũng ở gần thư viện tỉnh. Ở nhiều phường, xã có tủ sách hoặc phòng đọc cộng đồng đặt ở nhà văn hoá, điểm bưu điện văn hoá xã hay trụ sở ủy ban; sách không nhiều nhưng mượn dễ, thường chỉ cần ghi tên vào sổ. Một số thư viện tỉnh có xe thư viện lưu động chở sách về trường học, vùng xa theo lịch; hỏi trường của con hoặc ủy ban xã để biết lịch xe về.
Học sinh, sinh viên nên tận dụng trước hết thư viện của chính trường mình: thẻ thường đi kèm thẻ học sinh, sinh viên, kho sách sát chương trình học, có phòng tự học. Người đã đi làm đôi khi được đọc ở thư viện trường cũ hoặc thư viện của các viện nghiên cứu theo diện bạn đọc ngoài, tuỳ quy định từng nơi.
Cũng có các tủ sách do người dân, nhóm thiện nguyện tự lập ở quán cà phê, góc phố, theo kiểu lấy một cuốn, để lại một cuốn. Không có thủ tục gì, chỉ cần giữ lệ: sách đem trả trong tình trạng tốt, sách mang tới là sách sạch, hợp với trẻ em nếu tủ đặt ở chỗ đông trẻ. Những tủ này không có thủ thư hay mục lục, nhưng lại là nơi dễ gặp người cùng thích đọc ngay trong khu mình ở.
Một tình huống: bà và cháu, mỗi tuần một buổi ở thư viện
Bà Sáu nghỉ hưu, trông cháu trai sáu tuổi. Bà muốn cháu bớt xem điện thoại nhưng mua truyện tranh mãi thì tốn và nhà chật. Bà tới thư viện quận, hỏi thủ thư và biết có phòng đọc thiếu nhi, cuối tuần có buổi kể chuyện. Bà làm thẻ cho mình bằng căn cước, ghi số cuốn được mượn và hạn trả vào sổ. Vướng đầu tiên: cháu thích ở lại phòng đọc chứ không chịu mượn về; bà để cháu đọc tại chỗ, mỗi tuần chỉ mượn hai cuốn mang về đọc trước giờ ngủ. Vướng thứ hai: một lần cháu làm rách bìa; bà báo thủ thư, được hướng dẫn cách dán lại và không bị phạt vì báo ngay. Bà cũng phát hiện phòng tài liệu địa phương có cuốn sách về lịch sử phường nơi bà sống từ nhỏ, đọc dần mỗi tuần. Sau ba tháng, cháu đã quen nếp thứ Bảy đi thư viện, bà có thêm một nhóm bạn đọc cùng tuổi; tổng chi phí là tiền gửi xe.
Điều làm nên thành công ở đây không phải là thư viện đẹp hay sách mới, mà là nếp đều đặn và một lần hỏi thủ thư. Thư viện công không quảng cáo nhiều; người hỏi mới biết hết những gì nó có.
Thông tin cá nhân và lịch sử mượn: thư viện giữ gì về bạn
Khi làm thẻ, thư viện lưu họ tên, ngày sinh, số giấy tờ, địa chỉ hoặc số điện thoại liên lạc, cùng lịch sử mượn trả. Đó là dữ liệu cần thiết để quản lý tài liệu. Thư viện công lập phải tuân quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành, bạn có quyền hỏi thông tin của mình được dùng vào việc gì và lưu bao lâu.
Vài điều nên làm để tự bảo vệ: không chụp thẻ thư viện có số giấy tờ đăng lên mạng xã hội khi khoe "góc đọc sách"; tài khoản thư viện số đặt mật khẩu riêng, không dùng lại mật khẩu thư điện tử; đăng xuất khi dùng máy tính chung của thư viện, và không lưu mật khẩu trong trình duyệt của máy chung.
Một cảnh báo hay gặp: tin nhắn tự xưng thư viện báo "thẻ của bạn sắp hết hạn, bấm vào đây để gia hạn và nộp phí". Thư viện thường gia hạn tại quầy hoặc qua trang chính thức; không bấm đường dẫn lạ, không cung cấp mã xác thực ngân hàng. Kiểm lại điều kiện hiện hành và cách gia hạn bằng cách gọi trực tiếp thư viện hoặc hỏi lần tới khi ghé.
Câu hỏi thường gặp
Làm thẻ thư viện công có mất tiền không?
Tuỳ thư viện. Có nơi làm thẻ miễn phí, có nơi thu một khoản nhỏ, có nơi đặt cọc khi mượn sách về nhà và trả lại khi huỷ thẻ; một số nhóm như trẻ em có thể được ưu đãi. Hỏi quầy thủ thư hoặc xem thông báo chính thức của thư viện đó.
Không có thẻ có vào thư viện đọc sách được không?
Nhiều thư viện cho đọc tại chỗ chỉ với giấy tờ tuỳ thân hoặc thẻ đọc ngày, nhưng có nơi bắt buộc thẻ mới vào phòng đọc. Gọi trước hoặc hỏi ở cửa; nếu cần thường xuyên, làm thẻ sẽ tiện hơn.
Trẻ em có làm thẻ thư viện riêng được không?
Nhiều thư viện có thẻ hoặc phòng đọc dành cho thiếu nhi, thường cần phụ huynh đi cùng và đứng tên chịu trách nhiệm. Hỏi thêm giờ mở cửa phòng thiếu nhi và các hoạt động kể chuyện cuối tuần.
Mượn sách quá hạn bị phạt thế nào?
Mỗi thư viện có quy định riêng, thường là tính phí theo ngày quá hạn hoặc tạm khoá quyền mượn. Cách tránh đơn giản là ghi hạn trả vào điện thoại và gia hạn trước khi đến hạn nếu chưa đọc xong.
Thẻ thư viện có dùng để đọc sách điện tử từ nhà được không?
Một số thư viện cấp kèm tài khoản thư viện số, đọc được từ xa một phần kho; phần khác chỉ đọc trong mạng của thư viện vì giới hạn bản quyền. Hỏi thủ thư khi làm thẻ và kiểm lại điều kiện hiện hành của từng kho.
Nhận tin nhắn đòi nộp phí gia hạn thẻ thư viện qua đường dẫn có nên làm theo không?
Không nên. Gọi trực tiếp thư viện hoặc vào trang chính thức để kiểm. Không bấm đường dẫn lạ, không cung cấp mã xác thực ngân hàng; nếu đã bị chiếm đoạt tiền, báo công an qua số 113.