Cần tư liệu để viết lịch sử làng, chép lại gia phả, làm triển lãm ảnh về khu phố hay đơn giản là muốn biết ông bà mình sống thế nào, có bốn chỗ tìm không mất tiền đọc. Thư viện công, nhất là Thư viện Quốc gia Việt Nam và thư viện tỉnh, giữ địa chí, báo cũ, một phần đã số hoá. Các Trung tâm Lưu trữ quốc gia giữ hồ sơ hành chính qua nhiều thời kỳ, có phòng đọc cho công dân. Bảo tàng tỉnh giữ ảnh, hiện vật địa phương. Và một số thư viện, lưu trữ nước ngoài công bố trực tuyến tài liệu thời thuộc địa. Điều kiện quan trọng nhất: đọc thường không mất phí, nhưng sao chụp, xin bản sao, khai thác tài liệu lưu trữ có thể thu phí theo quy định, và mỗi nơi có thủ tục riêng.
Người mới bắt đầu thường vấp vì hai chuyện: không biết tài liệu nằm ở đâu, và không đọc được chữ Hán Nôm hay tiếng Pháp trong tài liệu cũ. Phần dưới chia theo loại tư liệu, chỉ cách tìm, cách xin đọc ở lưu trữ, cách nhờ người đọc giúp, và vài điều cần giữ khi đăng lại ảnh cũ, thông tin về người còn sống.
Bắt đầu từ trong nhà trước khi tới thư viện và lưu trữ
Nguồn tư liệu quý nhất thường không nằm ở cơ quan nào mà ở ngay trong nhà và trong trí nhớ người lớn tuổi. Trước khi đi tìm ở xa, gom lại những thứ gia đình đang giữ: giấy khai sinh cũ, văn tự mua bán đất, thư từ, giấy khen, sổ hộ khẩu đời trước, ảnh chụp có ghi chữ phía sau. Chụp hoặc quét từng tờ, đặt tên tệp theo năm và nội dung, ghi chú ai đang giữ bản gốc. Bản gốc cất trong túi giấy khô ráo, tránh kẹp ghim sắt và băng dính vì lâu ngày làm hỏng giấy.
Phỏng vấn người lớn tuổi là việc nên làm sớm. Chuẩn bị vài câu hỏi mở như "hồi nhỏ ông ở đâu, cả xóm làm nghề gì, chợ họp ở chỗ nào", ghi âm bằng điện thoại nếu người được hỏi đồng ý, rồi chép lại kèm ngày phỏng vấn. Ký ức hay nhầm năm, nhầm tên, nên mỗi chi tiết quan trọng cần một nguồn thứ hai để đối chiếu: một tờ giấy tờ, một số báo, một hồ sơ lưu trữ.
Những gì thu được ở nhà cho bạn từ khoá để tìm tiếp: tên làng cũ, tên tổng, tên người làm lý trưởng, tên con đường trước khi đổi. Có những từ khoá đó, việc tra mục lục ở thư viện và lưu trữ nhanh hơn rất nhiều. Phần mềm quét tài liệu trên điện thoại có nhiều lựa chọn miễn phí; chọn ứng dụng không đòi quyền danh bạ, vị trí, và lưu tệp trên máy thay vì bắt buộc tải lên máy chủ của hãng.
Loại tư liệu, nơi giữ và điều kiện đọc
Bảng tóm theo nhu cầu hay gặp của người viết sử làng, sử họ, người sưu tầm ảnh. Cột cuối là điều cần chuẩn bị trước khi đi.
| Cần tìm | Thường nằm ở | Đọc thế nào | Chuẩn bị |
|---|---|---|---|
| Địa chí tỉnh, huyện; sách về lịch sử địa phương | Phòng tài liệu địa phương của thư viện tỉnh | Đọc tại chỗ với thẻ thư viện | Danh sách tên xã, tên làng cũ và mới |
| Báo, tạp chí xuất bản trước năm 1954 | Thư viện Quốc gia Việt Nam, một phần đã số hoá | Đọc trực tuyến phần đã số hoá; bản gốc theo quy định của thư viện | Khoảng năm, tên tờ báo, từ khoá |
| Hồ sơ hành chính, địa bạ, tài liệu thời Pháp, thời Nguyễn | Các Trung tâm Lưu trữ quốc gia theo từng thời kỳ | Đăng ký đọc tại phòng đọc; một số bộ sưu tập có công cụ tra cứu trực tuyến | Giấy tờ tuỳ thân, mục đích nghiên cứu |
| Mộc bản, châu bản triều Nguyễn | Trung tâm Lưu trữ quốc gia giữ tài liệu triều Nguyễn | Một phần có bản số hoá để tra cứu | Người đọc được chữ Hán |
| Ảnh cũ về địa phương | Bảo tàng tỉnh, thư viện, lưu trữ; kho ảnh của gia đình | Xem tại chỗ, có nơi đã đăng trực tuyến | Hỏi trước về việc chụp lại và đăng |
| Tài liệu thời thuộc địa lưu ở nước ngoài | Thư viện quốc gia và lưu trữ của Pháp | Nhiều tài liệu đọc trực tuyến miễn phí | Biết tiếng Pháp hoặc có người đọc giúp |
Tên gọi, chức năng của các cơ quan lưu trữ và mức phí khai thác, sao chụp có thể được điều chỉnh; tra văn bản hiện hành hoặc gọi trước tới phòng đọc để kiểm lại điều kiện trước khi đi xa.
Xin đọc tài liệu ở cơ quan lưu trữ lần đầu
Lưu trữ khác thư viện: tài liệu không nằm trên giá cho bạn tự lấy, mà phải tra mục lục, viết phiếu yêu cầu, chờ nhân viên mang ra. Chuẩn bị kỹ thì một buổi làm được nhiều việc.
- Xác định thời kỳ và cơ quan đã tạo ra tài liệu bạn cần (ví dụ tài liệu hành chính của tỉnh thời Pháp, sổ địa bạ thời Nguyễn), vì mỗi trung tâm lưu trữ giữ một phần.
- Xem trang chính thức của trung tâm lưu trữ hoặc gọi điện để biết giờ phòng đọc, giấy tờ cần mang, có cần đăng ký trước không.
- Mang căn cước; nếu đọc phục vụ đề tài học thuật, mang thêm giấy giới thiệu của trường hoặc cơ quan nếu được yêu cầu.
- Tra công cụ tra cứu (mục lục hồ sơ) tại phòng đọc hoặc trực tuyến, ghi đúng ký hiệu hồ sơ vào phiếu yêu cầu.
- Đọc, ghi chép bằng bút chì hoặc máy tính; hỏi trước nếu muốn chụp ảnh. Bản sao có xác nhận thường phải làm thủ tục và trả phí theo quy định.
- Ghi lại ký hiệu hồ sơ của mọi tài liệu đã đọc, để khi viết bạn trích được và người sau tìm lại được.
Tài liệu lưu trữ cũ dễ hỏng; giữ tay sạch, không gập, không đánh dấu. Một số hồ sơ còn hạn chế tiếp cận theo luật, nhân viên sẽ cho biết; đừng tìm cách lấy qua người quen.
Khi không đọc được chữ trong tài liệu cũ
Phần lớn tài liệu trước thế kỷ hai mươi viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm; tài liệu thời Pháp nhiều phần bằng tiếng Pháp; báo quốc ngữ đầu thế kỷ dùng chính tả và từ vựng khác bây giờ. Đây là rào cản lớn nhất, và cũng là chỗ dễ bị thu tiền "dịch hộ" không rõ chất lượng.
Có mấy cách không tốn kém. Hỏi các câu lạc bộ Hán Nôm ở địa phương, nơi thường có người lớn tuổi hoặc sinh viên ngành Hán Nôm sẵn lòng đọc giúp một văn bản ngắn. Hỏi khoa Văn học, khoa Lịch sử của trường đại học gần nhà; sinh viên có khi nhận đọc như một bài tập thực hành. Với tiếng Pháp, các công cụ dịch máy giúp nắm ý chính của văn bản đánh máy, nhưng với chữ viết tay cũ thì cần người đọc.
Khi nhờ người đọc, gửi ảnh chụp rõ nét, ghi nguồn tài liệu, và xin họ ghi rõ chỗ nào đọc chắc, chỗ nào phỏng đoán. Bản phiên âm, dịch nghĩa do người khác làm là công sức của họ; khi đưa vào sách, ghi tên người dịch. Cẩn thận với dịch vụ quảng cáo "dịch gia phả, tra nguồn gốc dòng họ trọn gói" thu phí cao rồi trả về bản dịch không ghi nguồn; hỏi kỹ người làm là ai, làm theo cách nào trước khi trả tiền.
Ảnh cũ, tên người, chuyện riêng: điều cần giữ khi đăng lại
Tư liệu lịch sử địa phương hay chạm tới đời tư của những gia đình còn ở ngay đó. Mấy nguyên tắc giúp bạn chia sẻ mà không làm ai tổn thương hay vướng luật:
- Ảnh cũ chưa chắc đã hết bảo hộ: ảnh tính thời hạn theo năm công bố, và người chụp có thể là nhiếp ảnh gia có tên tuổi. Ảnh của gia đình bạn thì hỏi ý những người còn sống trong ảnh hoặc con cháu họ.
- Hồ sơ có thông tin về bệnh tật, án tích, tranh chấp đất đai của người còn sống hoặc mới mất: không đăng công khai, kể cả khi bạn đọc được ở lưu trữ.
- Khi ghi chép gia phả có người đang sống, không đăng số giấy tờ, địa chỉ, ngày sinh đầy đủ lên mạng.
- Ảnh mượn của bảo tàng, lưu trữ: ghi nguồn đúng như nơi đó yêu cầu, và hỏi trước khi in thành sách bán.
- Ảnh phục chế, tô màu bằng phần mềm: ghi rõ là ảnh đã phục chế để người xem không nhầm với ảnh gốc.
Những điều trên không làm việc viết sử làng khó hơn, chỉ làm nó tử tế hơn. Một cuốn sử làng được cả làng tin là cuốn ghi nguồn rõ ràng và tôn trọng người trong chuyện.
Một tình huống: hai cha con viết lại chuyện xóm cũ
Ông Hai ngoài bảy mươi, muốn để lại cho con cháu một tập ghi chép về xóm chài nơi ông lớn lên, nay đã thành khu dân cư mới. Con gái ông, chị Ngân, làm văn phòng, nhận phần tìm tư liệu. Ở thư viện tỉnh, chị tìm thấy cuốn địa chí có hai trang về làng và vài số báo địa phương đóng tập từ thập niên tám mươi. Chị tra phần báo xưa đã số hoá của Thư viện Quốc gia, gặp một bài ký ngắn đầu thế kỷ trước nhắc tên làng. Vướng thứ nhất: tấm bản đồ hành chính thời Pháp chị tìm được trên trang của một thư viện nước ngoài toàn chữ Pháp; một giáo viên tiếng Pháp đã nghỉ hưu trong khu đọc giúp. Vướng thứ hai: một hồ sơ ở lưu trữ cần bản sao có xác nhận, phải trả phí sao chụp theo quy định; chị chỉ xin hai trang cần nhất. Ông Hai góp phần ký ức và hai mươi tấm ảnh gia đình, chỉ chọn những tấm hàng xóm đồng ý cho in. Kết quả là một tập bốn mươi trang in cho họ hàng, mỗi đoạn ghi rõ nguồn, chi phí chỉ là vài trang sao chụp.
Điều đáng nói ở đây là phần lớn tư liệu đã ở đó từ lâu, miễn phí, chỉ chờ người tới hỏi. Cái tốn nhất là thời gian và một người đọc được chữ cũ, chứ không phải tiền.
Câu hỏi thường gặp
Đọc tài liệu ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia có mất phí không?
Việc đọc tại phòng đọc thường theo quy định của cơ quan lưu trữ; sao chụp, cấp bản sao có xác nhận và một số dịch vụ khai thác có thể thu phí. Gọi trước hoặc xem trang chính thức để biết thủ tục và mức phí hiện hành.
Báo xưa trước năm 1954 có đọc trực tuyến được không?
Một phần đã được Thư viện Quốc gia Việt Nam số hoá để đọc trực tuyến; phần còn lại đọc bản gốc hoặc vi phim theo quy định của thư viện. Tìm theo tên tờ báo và khoảng năm, kiểm lại điều kiện truy cập trên trang chính thức.
Không đọc được chữ Hán Nôm thì nhờ ai đọc giúp gia phả?
Có thể hỏi câu lạc bộ Hán Nôm địa phương, khoa Văn học hoặc Lịch sử của trường đại học, hoặc người lớn tuổi trong họ từng học chữ Hán. Gửi ảnh rõ nét và xin họ ghi chỗ nào đọc chắc, chỗ nào còn phỏng đoán.
Đăng ảnh cũ của xóm lên mạng có cần xin phép không?
Nên hỏi. Ảnh có thể còn bảo hộ quyền tác giả của người chụp, và người trong ảnh hoặc con cháu họ có quyền đối với hình ảnh. Ảnh mượn của bảo tàng, lưu trữ thì ghi nguồn theo yêu cầu của nơi đó.
Có nên thuê dịch vụ tra nguồn gốc dòng họ trọn gói không?
Cân nhắc kỹ. Hỏi người làm là ai, dùng tài liệu nào, có ghi nguồn không, trước khi trả tiền. Phần lớn tư liệu ở thư viện, lưu trữ đọc được với chi phí thấp, và người đọc Hán Nôm có thể tìm qua câu lạc bộ hay trường đại học.
Tài liệu thời thuộc địa về Việt Nam lưu ở nước ngoài có xem miễn phí được không?
Nhiều thư viện quốc gia và cơ quan lưu trữ của Pháp công bố trực tuyến miễn phí sách, báo, bản đồ thời thuộc địa. Tìm bằng tên địa phương theo cách viết cũ, và kiểm điều kiện dùng lại ghi ở từng tài liệu.