Khi mâu thuẫn với hàng xóm, người thân hay người cho vay mượn, bạn có hai cửa hoà giải không phải trả tiền cho người hoà giải: tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố theo Luật Hoà giải ở cơ sở, và hoà giải, đối thoại tại toà án trước khi toà thụ lý vụ việc. Ngoài ra, với nhiều loại tranh chấp đất đai, luật yêu cầu hoà giải tại ủy ban nhân dân cấp xã trước khi khởi kiện. Điều kiện quan trọng nhất: hoà giải là tự nguyện, chỉ có kết quả khi cả hai bên cùng chịu ngồi lại và cùng đồng ý.
Hoà giải không thay được toà án trong mọi việc, nhưng với phần lớn chuyện xích mích đời thường, nó rẻ hơn, nhanh hơn và giữ được quan hệ. Dưới đây là việc nào hoà giải được, kết quả có giá trị tới đâu, khi nào phát sinh chi phí và cách chuẩn bị để buổi hoà giải không biến thành buổi cãi nhau. Quy định có thể thay đổi, nên kiểm lại điều kiện hiện hành tại địa phương.
Hoà giải ở cơ sở: ai làm, việc gì, có mất tiền không
Ở mỗi thôn, làng, ấp, tổ dân phố đều có tổ hoà giải gồm những người dân được bầu, thường là người có uy tín, hiểu chuyện địa phương, có khi là trưởng thôn, cán bộ hội phụ nữ, hội người cao tuổi. Họ làm việc theo Luật Hoà giải ở cơ sở, không thu tiền của các bên. Kinh phí cho hoạt động hoà giải do ngân sách và địa phương hỗ trợ, nên bạn không phải trả thù lao, không phải "bồi dưỡng".
Việc tổ hoà giải nhận là những mâu thuẫn, tranh chấp nhỏ trong cộng đồng: tranh cãi ranh giới, lối đi, nước thải chảy sang nhà bên, tiếng ồn, nợ nần giữa người quen, va chạm trong gia đình, chuyện chia đồ dùng chung. Những việc pháp luật bắt phải xử lý bằng con đường khác, như vụ có dấu hiệu tội phạm, việc xâm phạm lợi ích nhà nước hay một số vi phạm phải xử phạt, thì không đưa ra hoà giải để "cho qua".
Ai cũng có thể yêu cầu: một bên, cả hai bên, hoặc tổ hoà giải tự đứng ra khi thấy mâu thuẫn. Bạn chỉ cần đến gặp tổ trưởng tổ hoà giải hoặc trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, kể sự việc. Buổi hoà giải thường diễn ra ngay tại nhà văn hoá, nhà một bên hoặc nơi các bên thấy thuận tiện.
Ba cửa hoà giải và điều kiện của từng cửa
Mỗi cửa phù hợp một mức độ tranh chấp. Bảng sau so sánh để bạn chọn cửa đầu tiên cho đúng.
| Cửa hoà giải | Phù hợp với | Có mất tiền không | Giá trị kết quả |
|---|---|---|---|
| Tổ hoà giải ở thôn, tổ dân phố | Xích mích hàng xóm, gia đình, nợ nhỏ giữa người quen | Không trả thù lao cho hoà giải viên | Các bên tự nguyện thực hiện; có thể yêu cầu toà công nhận theo thủ tục riêng |
| Hoà giải tại ủy ban nhân dân cấp xã về đất đai | Tranh chấp ranh giới, quyền sử dụng đất thuộc diện phải hoà giải | Không thu tiền cho việc hoà giải | Biên bản là căn cứ để bước tiếp, nhiều trường hợp là điều kiện trước khi khởi kiện |
| Hoà giải, đối thoại tại toà án | Tranh chấp dân sự, hôn nhân, lao động, khiếu kiện hành chính sắp nộp đơn ra toà | Thường các bên không phải trả chi phí hoà giải, trừ một số khoản theo yêu cầu riêng | Kết quả thành có thể được toà ra quyết định công nhận |
| Hoà giải thương mại, trọng tài | Tranh chấp làm ăn, hợp đồng kinh doanh | Có thu phí theo biểu phí của tổ chức | Theo luật chuyên ngành |
Phạm vi tranh chấp đất đai bắt buộc hoà giải và các khoản có thể phát sinh khi hoà giải tại toà án đều có quy định chi tiết, có thể thay đổi. Trước khi đi, hỏi cán bộ địa chính, công chức tư pháp ở xã hoặc bộ phận tiếp nhận đơn của toà án để biết vụ của mình thuộc cửa nào.
Hoà giải tại toà án: bước đệm trước khi kiện
Khi bạn nộp đơn khởi kiện về dân sự, hôn nhân gia đình, lao động, hay đơn khiếu kiện hành chính, toà án sẽ hỏi bạn có đồng ý hoà giải, đối thoại trước không. Nếu đồng ý, một hoà giải viên tại toà án (người đã được bổ nhiệm, thường là thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư đã nghỉ hoặc người có kinh nghiệm) sẽ tổ chức buổi gặp giữa các bên. Việc này diễn ra trước khi toà thụ lý, nên chưa phải là phiên toà.
Ưu điểm lớn nhất là chi phí: theo quy định, các bên nhìn chung không phải trả chi phí cho hoạt động hoà giải, đối thoại này; một số khoản như hoà giải ngoài trụ sở theo yêu cầu riêng hoặc phiên dịch có thể phát sinh. Nếu hoà giải thành và bạn rút đơn, bạn thường không phải đi tiếp con đường tố tụng với án phí, thời gian kéo dài. Các bên có thể đề nghị toà ra quyết định công nhận kết quả, và quyết định đó có giá trị thi hành.
Nếu không thành, đơn của bạn quay lại quy trình bình thường, không mất quyền khởi kiện. Vì vậy, nói "đồng ý hoà giải" gần như không có gì để mất, trừ vài tuần thời gian. Những gì các bên nói trong buổi hoà giải cũng được bảo mật, không bị dùng làm chứng cứ chống lại nhau sau này, trừ một số trường hợp luật định.
Tình huống: nước mưa từ mái nhà bên
Bác Tâm, 62 tuổi, sống ở một tổ dân phố đông người. Nhà bên cạnh nâng nền, làm lại mái, nước mưa từ máng xối đổ thẳng xuống sân nhà bác, tường bắt đầu ố. Hai bên nói qua nói lại vài lần, lần nào cũng to tiếng. Con trai bác định thuê luật sư kiện cho xong.
Bác tìm gặp tổ trưởng tổ hoà giải, kể lại và đưa ảnh chụp tường ố, sân đọng nước sau mỗi trận mưa. Vướng mắc đầu tiên là nhà bên không chịu đến buổi đầu, cho là "chuyện nhỏ". Tổ hoà giải đến tận nhà họ nói chuyện riêng, giải thích quyền và nghĩa vụ về thoát nước giữa hai bất động sản liền kề, rồi hẹn buổi thứ hai ở nhà văn hoá.
Kết quả: hai bên thống nhất nhà bên lắp thêm đoạn máng dẫn nước ra cống chung, bác Tâm cho phép thợ đứng trong sân mình để thi công. Biên bản hoà giải thành ghi rõ thời hạn làm xong. Không ai mất đồng nào cho thủ tục, và hai nhà vẫn chào nhau mỗi sáng.
Chuẩn bị cho một buổi hoà giải có kết quả
Hoà giải thất bại thường không phải vì luật mà vì các bên đến với tâm thế thắng thua. Chuẩn bị theo các bước dưới đây giúp buổi gặp đi vào việc.
- Viết ra điều bạn thật sự cần, tách khỏi điều bạn đang giận. Ví dụ: cần nước không chảy sang sân, chứ không phải cần nhà bên xin lỗi công khai.
- Gom bằng chứng: ảnh, video có ngày giờ, giấy tờ vay mượn, tin nhắn, lời xác nhận của người chứng kiến.
- Nghĩ sẵn hai, ba phương án bạn chấp nhận được, kể cả phương án mình phải nhường một phần.
- Đề nghị một thời điểm cả hai bên đều rảnh, tránh lúc đang nóng giận ngay sau va chạm.
- Trong buổi gặp, để hoà giải viên điều phối, nói từng người, không ngắt lời.
- Khi đã thống nhất, đề nghị lập biên bản ghi rõ ai làm gì, đến khi nào; đọc kỹ trước khi ký.
Nếu bên kia không thực hiện cam kết, biên bản hoà giải thành là căn cứ quan trọng. Bạn có thể đề nghị toà án công nhận kết quả hoà giải thành theo thủ tục giải quyết việc dân sự; thủ tục này có thể phát sinh lệ phí nhỏ, hỏi toà nơi có thẩm quyền.
Giới hạn của hoà giải và khi nào nên chuyển sang cách khác
Hoà giải không ép được ai. Nếu một bên nhất quyết không tham gia hoặc không chịu nhượng bộ, tổ hoà giải không có quyền bắt buộc. Lúc đó bạn đi tiếp bằng con đường hành chính hoặc toà án.
Không dùng hoà giải để che việc nghiêm trọng. Bạo lực gây thương tích, đe doạ tính mạng, xâm hại trẻ em là việc phải báo công an. Gặp nguy hiểm tức thời, gọi 113.
Kết quả ở cơ sở dựa trên tự nguyện. Biên bản hoà giải ở cơ sở không tự động có giá trị cưỡng chế như bản án. Muốn có giá trị thi hành, cần thủ tục toà công nhận.
Thời hiệu vẫn chạy. Trong lúc kéo dài hoà giải, thời hiệu khởi kiện của một số loại tranh chấp có thể vẫn tính. Hỏi trợ giúp pháp lý hoặc tư vấn pháp luật miễn phí để biết mốc của mình.
Khi vướng chuyện quyền nuôi con, chia tài sản lớn. Hoà giải vẫn có ích, nhưng nên có người tư vấn pháp luật đi cùng hoặc hỏi trước, để thoả thuận không thiệt cho bạn hay cho con. Kiểm lại điều kiện hiện hành trước khi ký bất cứ văn bản nào.
Mâu thuẫn trong nhà: chia đất, phụng dưỡng cha mẹ, nợ giữa anh em
Những vụ khó nhất thường không phải với người dưng mà với người thân: anh em tranh nhau mảnh đất cha mẹ để lại, ai nuôi cha mẹ già, ai trả khoản nợ chung. Ra toà ở những chuyện này tốn kém và để lại vết rạn lâu dài, nên tổ hoà giải ở cơ sở thường là cửa đầu tiên nên gõ. Hoà giải viên là người trong làng, trong phố, biết gia cảnh, nói chuyện bằng ngôn ngữ của các bên chứ không chỉ bằng điều luật.
Để buổi hoà giải trong gia đình có ích, nên mời đủ những người có quyền lợi liên quan, kể cả người đang sống xa, có thể tham gia qua điện thoại nếu tổ hoà giải đồng ý. Thoả thuận về đất đai, thừa kế thường cần thêm thủ tục công chứng, chứng thực hoặc đăng ký mới có hiệu lực với bên ngoài; biên bản hoà giải chỉ là bước đầu. Khoản phí công chứng, đăng ký là chuyện riêng, hỏi rõ trước.
Nếu trong gia đình có người cao tuổi, người khuyết tật bị bỏ mặc, hoặc có hành vi bạo lực, hoà giải viên có trách nhiệm báo cho chính quyền và công an chứ không chỉ khuyên nhủ. Bạn cũng có thể hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý nếu người bị thiệt thuộc diện được trợ giúp miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Nhờ tổ hoà giải ở khu phố có phải trả tiền không?
Không. Hoà giải viên ở cơ sở làm việc theo Luật Hoà giải ở cơ sở và không thu tiền của các bên. Nếu có ai đòi "phí hoà giải" hay "tiền bồi dưỡng", bạn có thể từ chối và phản ánh với ủy ban nhân dân cấp xã.
Một bên không chịu đến buổi hoà giải thì sao?
Hoà giải dựa trên tự nguyện nên tổ hoà giải chỉ có thể vận động, gặp riêng để thuyết phục. Nếu bên kia vẫn từ chối, bạn có thể chuyển sang kênh khác như đề nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý hoặc khởi kiện ra toà.
Biên bản hoà giải thành ở thôn có giá trị pháp lý không?
Biên bản ghi nhận thoả thuận và các bên có trách nhiệm thực hiện. Để thoả thuận có giá trị thi hành như quyết định của toà, các bên có thể yêu cầu toà án công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà án theo thủ tục riêng.
Tranh chấp đất đai có bắt buộc hoà giải ở xã không?
Với nhiều loại tranh chấp đất đai, luật yêu cầu hoà giải tại ủy ban nhân dân cấp xã trước khi đưa ra toà hoặc cơ quan có thẩm quyền. Phạm vi cụ thể có thể thay đổi theo luật hiện hành, nên hỏi cán bộ địa chính, tư pháp ở xã.
Hoà giải tại toà án khác gì xét xử?
Hoà giải tại toà án diễn ra trước khi toà thụ lý, do hoà giải viên điều phối, không có phán quyết ai đúng ai sai. Các bên tự thoả thuận. Nếu không thành, vụ việc quay lại quy trình xét xử bình thường mà bạn không mất quyền khởi kiện.
Mâu thuẫn trong gia đình có bạo lực thì có nên hoà giải không?
Khi có bạo lực gây thương tích hoặc đe doạ an toàn, ưu tiên là giữ an toàn và báo công an, gọi 113 nếu nguy hiểm tức thời. Hoà giải không được dùng để bỏ qua hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng.