Người mới bắt đầu có ba nguồn học dùng máy tính miễn phí đáng tin: lớp tin học cộng đồng ở thư viện công, nhà văn hoá hay hội đoàn ở địa phương (nơi nào có thì thường không thu học phí, nhưng số chỗ ít và lịch theo đợt); phần mềm tập chuột, tập gõ mã nguồn mở như Klavaro hay GCompris (tải về dùng mãi, không quảng cáo, không cần tài khoản); và video hướng dẫn trên các nền tảng chia sẻ video (xem không mất tiền nhưng kèm quảng cáo, chất lượng không đều). Điều kiện quan trọng nhất cần nhớ: thứ thật sự miễn phí hiếm khi đòi số thẻ ngân hàng hay bắt cài thêm phần mềm lạ.
Với người đã ngoài năm mươi, sáu mươi, cái khó không nằm ở chỗ thiếu tài liệu mà ở chỗ học sai thứ tự: học tên các nút trước khi có việc cần làm, nên học xong lại quên. Phần dưới đây đi theo hướng ngược lại: chọn một việc thật (gọi video cho con, gửi ảnh, đọc báo chữ to), dùng nguồn miễn phí phù hợp, rồi mới mở rộng dần. Mọi điều kiện ghi ở đây có thể thay đổi theo thời gian, nên bạn kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức hoặc hỏi trực tiếp nơi mở lớp trước khi dùng.
Những nguồn học miễn phí có thật và điều kiện của từng nguồn
Mỗi nguồn có một kiểu "giá" riêng. Có nơi bạn trả bằng thời gian chờ chỗ, có nơi trả bằng việc xem quảng cáo. Bảng sau giúp bạn chọn đúng nguồn cho đúng việc, thay vì thử hết rồi nản.
| Nguồn | Học được gì | Miễn phí cho ai | Giới hạn, đánh đổi | Phần nào có thể mất tiền |
|---|---|---|---|---|
| Lớp tin học cộng đồng (thư viện công, nhà văn hoá, hội người cao tuổi, đoàn thanh niên) | Bật tắt máy, chuột, gõ chữ, gửi thư, gọi video | Thường mở cho người dân trong vùng; có nơi ưu tiên người cao tuổi | Ít chỗ, mở theo đợt; không phải địa phương nào cũng có | Có nơi thu tiền tài liệu hoặc điện, nên hỏi trước |
| Phần mềm tập gõ, tập chuột mã nguồn mở | Gõ mười ngón, rê và nhấp chuột | Mọi người, dùng không giới hạn | Giao diện có thể bằng tiếng Anh; cần ai đó cài giúp lần đầu | Không có phần trả phí |
| Trợ giúp có sẵn trong hệ điều hành | Phóng to chữ, đọc màn hình, kính lúp | Ai có máy là có | Phải biết chỗ bật | Không |
| Video hướng dẫn trên nền tảng chia sẻ video | Gần như mọi thao tác | Ai cũng xem được, nhiều video không cần tài khoản | Quảng cáo chen ngang; có kênh dạy sai hoặc dẫn sang trang tải giả | Một số khoá "nâng cao" bán kèm |
| Con cháu, tình nguyện viên | Đúng việc bạn cần | Người trong nhà, hàng xóm | Phụ thuộc thời gian của người dạy | Không |
Thứ tự hợp lý cho người mới: nếu gần nhà có lớp cộng đồng thì đăng ký ngay vì có người sửa sai tại chỗ; ở nhà thì tập gõ, tập chuột bằng phần mềm mỗi ngày mười lăm phút; video chỉ dùng để xem lại một thao tác đã học, không dùng làm giáo trình chính.
Lớp học cộng đồng: hỏi những gì trước khi đăng ký
Lớp tin học miễn phí cho người dân thường do thư viện công cộng cấp tỉnh, thành, nhà văn hoá phường xã, hội người cao tuổi hay đoàn thanh niên tổ chức, đôi khi trong khuôn khổ các chương trình chuyển đổi số ở địa phương. Không có lịch chung cho cả nước, nên cách duy nhất là hỏi trực tiếp: ghé quầy thư viện, hỏi cán bộ văn hoá ở phường, hoặc đọc thông báo trên bảng tin khu phố.
Trước khi ghi tên, bạn nên hỏi năm điều. Thứ nhất, lớp học bao nhiêu buổi và mỗi buổi dài bao lâu, vì người lớn tuổi học hai tiếng liền thường mỏi mắt. Thứ hai, có máy cho học viên dùng không, hay phải mang máy riêng. Thứ ba, có thu khoản nào không, kể cả tiền tài liệu, tiền điện hay tiền giữ xe. Thứ tư, lớp dạy trên máy tính bàn, máy xách tay hay điện thoại, để khỏi học một thứ mà về nhà dùng thứ khác. Thứ năm, có buổi hỏi đáp thêm sau khoá không.
Một lưu ý: lớp miễn phí thật sự không yêu cầu bạn mua máy, mua phần mềm hay đăng ký gói cước tại lớp. Nếu buổi học biến thành buổi giới thiệu sản phẩm, bạn hoàn toàn có quyền đứng dậy ra về. Lớp đông, giảng viên không kịp kèm từng người cũng là chuyện thường; khi đó hãy rủ một người bạn cùng học để nhắc nhau bước nào đã làm.
Tập chuột và gõ phím bằng phần mềm mã nguồn mở
Mã nguồn mở là gì, nói ngắn gọn. Đó là phần mềm công bố mã nguồn, ai cũng được dùng, xem và chia sẻ theo giấy phép của dự án. Phần lớn dự án sống nhờ tình nguyện viên và quyên góp nên không cần chèn quảng cáo hay bán dữ liệu của bạn. Đổi lại, giao diện đôi khi mộc và ít hướng dẫn tiếng Việt.
Klavaro để tập gõ mười ngón. Đây là phần mềm tập gõ phím mã nguồn mở, có các bài từ hàng phím giữa đến gõ cả đoạn, đo tốc độ và độ chính xác. Người mới chỉ cần mười phút mỗi ngày ở bài cơ bản; đừng vội gõ nhanh, sai nhiều mới là điều cần sửa trước.
GCompris để tập chuột. Bộ phần mềm giáo dục mã nguồn mở này vốn làm cho trẻ nhỏ, nhưng các hoạt động rê chuột, nhấp đúp, kéo thả rất hợp với người lớn tuổi lần đầu cầm chuột. Hình to, màu rõ, không có đồng hồ thúc ép.
Tải từ đâu cho an toàn. Gõ đúng tên dự án vào công cụ tìm kiếm, mở trang chính thức của dự án rồi mới tải. Tránh những trang "tải phần mềm miễn phí" tổng hợp có nhiều nút tải xanh đỏ: trình cài đặt từ đó hay kèm phần mềm rác, tự đổi trang chủ trình duyệt. Trên máy dùng Linux, các phần mềm này có sẵn trong kho ứng dụng của hệ điều hành.
Cái giá phải trả. Không mất tiền, nhưng cần một người cài giúp lần đầu và chỉ chỗ bấm. Nếu giao diện bằng tiếng Anh, dán một mẩu giấy ghi chú nghĩa của ba bốn nút chính cạnh màn hình là đủ.
Bắt đầu trong 15 phút: chỉnh máy cho dễ nhìn, dễ bấm
Trước khi học bất cứ thứ gì, hãy làm máy hợp với mắt và tay người học. Các tuỳ chọn này có sẵn trong mọi hệ điều hành phổ biến, miễn phí và không cần cài thêm gì.
- Mở phần Cài đặt, tìm mục Trợ năng hoặc Hỗ trợ tiếp cận, tăng cỡ chữ lên một hai nấc cho tới khi đọc thoải mái ở khoảng cách ngồi bình thường.
- Tăng kích thước con trỏ chuột và đổi sang màu dễ thấy; bật tuỳ chọn làm chậm tốc độ di chuyển chuột nếu tay chưa quen.
- Tăng thời gian nhận nhấp đúp để người mới không bị "nhấp hai lần mà máy không hiểu".
- Đặt bàn phím gõ tiếng Việt kiểu Telex hoặc VNI theo thói quen của người học; bộ gõ tiếng Việt có sẵn trong hệ điều hành là đủ dùng.
- Ghim ba ứng dụng hay dùng nhất (trình duyệt, ứng dụng gọi video, thư mục ảnh) ra màn hình chính, gỡ bớt biểu tượng thừa cho đỡ rối.
- Ghi tên tài khoản đăng nhập máy vào sổ tay cất ở chỗ kín, không dán cạnh máy; mật khẩu nên là một câu dễ nhớ với người học.
Mười lăm phút này thường giúp người mới tự tin hơn mọi buổi giảng lý thuyết, vì máy bớt "khó chịu" ngay từ đầu.
Video hướng dẫn miễn phí: học được nhưng phải biết né bẫy
Nền tảng chia sẻ video có rất nhiều bài dạy dùng máy tính bằng tiếng Việt, xem không mất tiền. Cái giá là quảng cáo: có khi quảng cáo chen giữa video, có khi chính người dạy giới thiệu sản phẩm. Với người mới, rủi ro lớn hơn là quảng cáo trông giống nút bấm, chẳng hạn một nút "Tải xuống" to ngay dưới video, bấm vào là dẫn sang trang khác.
Khi chọn video, nên ưu tiên kênh của thư viện, trường học, cơ quan nhà nước hoặc tổ chức đào tạo có tên tuổi rõ ràng; video có ngày đăng gần đây, vì giao diện hệ điều hành đổi theo năm; video ngắn dạy đúng một việc. Tránh video hứa "làm chủ máy tính trong một giờ" hay dẫn bạn tải phần mềm từ đường dẫn trong phần mô tả thay vì trang chính thức.
Một quy tắc dễ nhớ để dặn người lớn tuổi trong nhà: không có video hay trang web nào bắt bạn gọi điện cho "bộ phận hỗ trợ" khi máy báo lỗi. Màn hình bật lên kêu máy nhiễm virus, kèm số điện thoại, là chiêu lừa quen thuộc; hãy đóng trình duyệt, nếu không đóng được thì tắt máy và hỏi người thân. Nếu đã lỡ chuyển tiền cho kẻ lừa, báo ngay ngân hàng và gọi 113.
Tình huống: bác Tư học gửi ảnh cho cháu ở xa
Bác Tư 65 tuổi, nghỉ hưu, có cháu đi học xa. Bác muốn tự gửi ảnh vườn rau và gọi video cho cháu mà không phải chờ con gái về. Thư viện công cộng gần nhà có lớp tin học miễn phí hai buổi mỗi tuần cho người cao tuổi, bác đăng ký đợt kế tiếp. Ở nhà, con gái cài GCompris để bác tập rê và kéo thả chuột, tăng cỡ chữ và con trỏ trên máy. Tuần đầu bác vướng nhất là nhấp đúp quá chậm và hay lỡ tay đóng cửa sổ; chỉnh thời gian nhấp đúp xong thì đỡ hẳn. Sang tuần thứ ba, bác tự chép ảnh từ điện thoại sang máy và gửi qua thư điện tử, có một tờ giấy ghi sáu bước dán cạnh bàn. Bác vẫn chưa gõ nhanh, nhưng việc bác cần thì đã làm được, và đó là thước đo đúng.
Điều đáng học từ trường hợp này: bác Tư không học "tin học" chung chung mà học đúng hai việc mình cần. Lớp cộng đồng cho bác người sửa sai, phần mềm tập chuột cho bác đôi tay quen, còn tờ giấy sáu bước thay cho trí nhớ trong giai đoạn đầu. Không món nào tốn tiền, nhưng mỗi món phải được chọn đúng lúc.
Nếu trong nhà không có ai rảnh để kèm, bạn có thể hỏi đoàn thanh niên ở phường hoặc nhóm tình nguyện của các trường đại học gần nhà; nhiều nhóm có hoạt động hướng dẫn người lớn tuổi dùng thiết bị số theo đợt.
Bốn tuần đầu: học theo việc, không theo giáo trình
Lộ trình dưới đây dành cho người hoàn toàn mới, mỗi ngày chừng hai mươi đến ba mươi phút. Thứ tự quan trọng hơn tốc độ.
- Tuần 1: bật tắt máy đúng cách, cầm chuột, nhấp, nhấp đúp, kéo thả. Tập chuột bằng phần mềm mỗi ngày mười phút.
- Tuần 2: gõ chữ có dấu, sửa chữ sai, tập gõ hàng phím giữa. Viết một đoạn ngắn về một ngày của mình rồi lưu lại.
- Tuần 3: mở trình duyệt, tìm kiếm thông tin, phân biệt quảng cáo với kết quả thật, đóng các cửa sổ bật lên.
- Tuần 4: một việc giao tiếp: gửi thư kèm ảnh, hoặc gọi video. Ghi các bước ra giấy bằng lời của chính mình.
- Sau đó: chọn việc kế tiếp theo nhu cầu, như đọc báo, xem lịch khám, dùng dịch vụ công trực tuyến có con cháu ngồi cạnh lần đầu.
Khi đã quen, bạn có thể học thêm bảng tính hay soạn văn bản bằng bộ văn phòng mã nguồn mở. Nhưng đừng vội: người mới bỏ cuộc thường vì học quá nhiều thứ cùng lúc, không phải vì máy tính khó.
Câu hỏi thường gặp
Người ngoài 60 tuổi chưa từng dùng máy tính có học được không?
Học được, miễn là học chậm và học theo việc cụ thể. Nhiều người lớn tuổi sau một tháng đã tự gửi ảnh, gọi video và đọc tin tức. Điều cần là có người sửa sai trong những buổi đầu và chỉnh máy cho chữ to, chuột chậm.
Lớp tin học miễn phí cho người dân thì hỏi ở đâu?
Hỏi tại thư viện công cộng của tỉnh, thành phố, nhà văn hoá phường xã, hội người cao tuổi và đoàn thanh niên địa phương. Không phải nơi nào cũng mở lớp thường xuyên, nên hỏi lịch đợt kế tiếp và hỏi rõ có khoản nào phải đóng không.
Phần mềm tập gõ mã nguồn mở có an toàn không?
An toàn nếu bạn tải từ trang chính thức của dự án hoặc kho ứng dụng của hệ điều hành. Rủi ro thường không nằm ở phần mềm mà ở các trang tải tổng hợp gắn thêm phần mềm rác vào trình cài đặt, nên luôn tìm đúng tên dự án trước khi tải.
Học bằng máy tính bảng hay điện thoại có thay được máy tính không?
Nếu nhu cầu chỉ là gọi video, nhắn tin và xem ảnh thì điện thoại hay máy tính bảng là đủ và dễ học hơn. Còn muốn soạn văn bản, làm bảng tính hay điền biểu mẫu dài thì nên học trên máy tính có bàn phím và chuột.
Máy báo nhiễm virus và hiện số điện thoại hỗ trợ thì làm gì?
Đó gần như chắc chắn là chiêu lừa. Không gọi số đó, không cài theo hướng dẫn, đóng trình duyệt hoặc tắt máy rồi hỏi người thân. Nếu đã lỡ cho người lạ điều khiển máy hoặc chuyển tiền, báo ngân hàng ngay và gọi 113.
Có cần mua phần mềm diệt virus để học máy tính không?
Với người mới dùng ở nhà, phần bảo vệ có sẵn trong hệ điều hành phổ biến là đủ cho nhu cầu cơ bản, miễn là bật cập nhật tự động. Quan trọng hơn là thói quen: chỉ tải phần mềm từ trang chính thức, không bấm vào quảng cáo dọa nhiễm virus.