Người mới muốn học lập trình mà không mất tiền có ba nguồn đáng tin nhất: tài liệu và bài hướng dẫn chính thức của chính ngôn ngữ lập trình, như phần hướng dẫn nhập môn của Python do Python Software Foundation (tổ chức phi lợi nhuận) duy trì; chương trình học của tổ chức phi lợi nhuận như freeCodeCamp, học trọn không thu phí, cả chứng nhận hoàn thành; và bài giảng nhập môn khoa học máy tính mà một số đại học lớn công bố miễn phí. Điều kiện quan trọng nhất: phần học gần như luôn miễn phí, còn thứ hay bị thu tiền là chứng chỉ có tên một nền tảng thương mại, chấm bài có người kèm và “cam kết việc làm”.
Bài này không dạy cú pháp mà giúp bạn chọn nguồn: nguồn nào hợp với ai, miễn phí đến đâu, cần tài khoản không, học xong có giấy tờ gì. Viết lập trình cụ thể từng dòng thì đã có các trang chuyên dạy lập trình; ở đây là phần “mua sắm” trước khi học, để bạn không trả tiền cho thứ có sẵn miễn phí và không mất ba tháng ở một khoá hời hợt. Điều kiện của các nguồn có thể đổi theo thời gian, nên bạn kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức trước khi dùng.
Bảng điều kiện: năm nguồn học lập trình nhập môn không tốn tiền
Bảng dưới xếp theo mức “tự lực” cần có, từ nguồn đòi bạn tự xoay xở nhiều nhất đến nguồn có lộ trình dắt tay. Cột cuối là phần bạn có thể gặp đề nghị trả tiền.
| Nguồn | Hợp với ai | Miễn phí tới đâu | Cần tài khoản không | Có thể mất tiền ở đâu |
|---|---|---|---|---|
| Hướng dẫn nhập môn chính thức của Python | Người đọc được tiếng Anh cơ bản, thích tài liệu chuẩn | Toàn bộ, kèm tài liệu thư viện chuẩn | Không | Không có phần trả phí |
| Chương trình của freeCodeCamp | Người cần lộ trình có bài tập, dự án và mốc hoàn thành | Toàn bộ bài học và chứng nhận | Cần để lưu tiến độ | Không bắt buộc; tổ chức nhận quyên góp tự nguyện |
| Bài giảng nhập môn khoa học máy tính của đại học công bố mở | Người muốn nền tảng chắc, chịu được bài tập khó | Video, bài giảng, bài tập | Thường không, trừ khi nộp bài chấm tự động | Chứng chỉ qua nền tảng thương mại thường thu phí |
| Scratch (lập trình kéo thả) | Trẻ em, người chưa từng lập trình, giáo viên | Toàn bộ, có giao diện tiếng Việt | Chỉ cần khi muốn lưu trực tuyến, chia sẻ | Không |
| Khoá nhập môn trên nền tảng học trực tuyến thương mại | Người thích học theo tuần có hạn nộp | Thường cho học dự thính | Có | Chứng chỉ, chấm bài, bài kiểm tra có giới hạn |
Dự thính là được xem bài giảng và tài liệu nhưng không được chấm bài hay cấp chứng chỉ. Với người học để biết làm, dự thính kèm tự làm bài là đủ; chứng chỉ chỉ có ích khi một nơi tuyển dụng cụ thể đòi đúng loại đó.
Từng nguồn: điểm mạnh, điểm vướng
Tài liệu chính thức của Python. Python là ngôn ngữ mã nguồn mở, cài miễn phí trên mọi hệ điều hành phổ biến. Phần hướng dẫn nhập môn đi từ phép tính đơn giản tới hàm, danh sách, tệp và lớp, viết bởi chính người làm ngôn ngữ nên đáng tin về kiến thức. Vướng chính là văn phong khô, ví dụ trừu tượng, phần lớn bằng tiếng Anh; người chưa từng lập trình đọc thẳng dễ nản.
freeCodeCamp. Đây là tổ chức phi lợi nhuận có chương trình học lập trình trọn gói trên trình duyệt: đọc lý thuyết ngắn, gõ mã ngay bên cạnh, máy kiểm đúng sai tức thì. Mỗi chứng nhận gắn với vài dự án phải tự làm, nên giấy chứng nhận có giá trị hơn kiểu “xem hết video là xong”. Vướng là chủ yếu tiếng Anh và cần mạng ổn định.
Bài giảng mở của đại học. Một số trường lớn công bố trọn khoá nhập môn khoa học máy tính: video, bài giảng, bài tập, có khi cả bộ chấm tự động. Nền tảng chắc nhất trong năm nguồn, nhưng nhịp nhanh và bài tập khó với người đi làm học buổi tối. Giấy phép tài liệu thường cho xem và chia sẻ phi thương mại; đọc phần giấy phép của khoá trước khi in lại để dạy.
Scratch. Ngôn ngữ kéo thả khối lệnh do một nhóm nghiên cứu đại học tạo ra, nay do một tổ chức phi lợi nhuận vận hành. Trẻ em, người lớn tuổi hay giáo viên dùng để hiểu vòng lặp, điều kiện, biến mà không phải gõ cú pháp. Trẻ nhỏ đăng ký tài khoản để chia sẻ dự án cần cha mẹ xác nhận; muốn không có tài khoản thì dùng bản cài trên máy.
Nền tảng thương mại. Nhiều nền tảng học trực tuyến lớn có khoá lập trình nhập môn cho học dự thính. Đánh đổi là quảng cáo bán gói, nhắc nhở mua chứng chỉ và đôi khi khoá bớt bài tập. Học được, nhưng nên coi là nguồn phụ.
Chọn nguồn theo hoàn cảnh, không theo lời quảng cáo
Nếu bạn đọc tiếng Anh khó khăn, đừng bắt đầu bằng tài liệu chính thức. Hãy làm quen khái niệm bằng Scratch trong vài buổi, sau đó chuyển sang một chương trình có bài tập tương tác, vừa học vừa dùng công cụ dịch cho phần lý thuyết. Tài liệu chính thức để dành tra cứu khi đã biết mình đang tìm gì. Nếu bạn đọc tiếng Anh ổn và thích tự lực, hướng dẫn nhập môn của Python cộng một khoá đại học mở là bộ đôi đủ cho sáu tháng đầu.
Người đi làm chỉ có mỗi tối một giờ nên chọn nguồn có mốc nhỏ, làm xong một bài là thấy tiến độ, thay vì video dài hai tiếng. Phụ huynh muốn cho con học thì Scratch là cửa vào hợp lý nhất, không cần mua khoá học trực tuyến đắt tiền cho trẻ tiểu học. Sinh viên ngành khác muốn chuyển hướng nên theo một khoá đại học mở từ đầu đến cuối, vì cái thiếu thường là nền tảng chứ không phải thêm một ngôn ngữ.
Một nguyên tắc chọn chung: trong ba tháng đầu, chỉ theo một nguồn chính và một nguồn tra cứu. Người mới hay nhảy giữa năm khoá, học lại phần “biến và kiểu dữ liệu” năm lần mà chưa viết xong chương trình nào.
Bắt đầu trong 15 phút mà không cài phần mềm lạ
Bước đầu tiên nên nhẹ để bạn có một chương trình chạy được ngay trong buổi tối hôm nay. Các bước dưới chỉ dùng nguồn chính thức.
- Gõ đúng tên ngôn ngữ cùng chữ “official” vào công cụ tìm kiếm, mở trang chính thức của dự án; bỏ qua các kết quả có nhãn quảng cáo ở đầu trang.
- Tải bộ cài từ chính trang đó. Trên Windows, khi cài Python nhớ đánh dấu ô thêm Python vào đường dẫn hệ thống; trên Linux, Python thường có sẵn.
- Mở cửa sổ dòng lệnh, gõ lệnh khởi động Python để vào chế độ tương tác, thử vài phép tính và in một câu chào.
- Mở phần hướng dẫn nhập môn trong tài liệu chính thức, đọc và gõ lại ví dụ của chương đầu, không chép dán.
- Tạo một thư mục riêng tên “hoc-lap-trinh”, lưu mỗi bài tập thành một tệp có ngày tháng trong tên để sau này xem lại tiến bộ.
- Nếu chọn chương trình học trên trình duyệt, tạo tài khoản bằng một địa chỉ thư điện tử riêng cho việc học, đặt mật khẩu khác các tài khoản quan trọng.
Bộ cài Python chính thức không kèm phần mềm khác. Trang tải nào bắt bạn cài thêm “trình tải tốc độ cao” hay tiện ích trình duyệt mới cho tải là trang không chính thức; đóng lại và tìm lại đúng trang dự án.
Tình huống: Thắng, công nhân 24 tuổi, học buổi tối
Thắng làm ca ở một xưởng điện tử, muốn hiểu lập trình để sau này xin vào bộ phận kỹ thuật. Bạn bè giới thiệu một khoá “cam kết việc làm” thu tiền trước, Thắng còn lưỡng lự. Trong lúc chờ, cậu cài Python từ trang chính thức và thử theo chương trình của freeCodeCamp, mỗi tối một giờ sau ca. Tuần đầu vướng tiếng Anh, cậu dùng công cụ dịch cho phần lý thuyết và ghi lại khoảng năm mươi từ hay gặp như loop, function, return. Tháng thứ hai, cậu kẹt ở bài xử lý danh sách lồng nhau, đăng câu hỏi lên diễn đàn của cộng đồng kèm đoạn mã và thông báo lỗi, hôm sau có người chỉ ra chỗ sai thụt lề. Sau bốn tháng, Thắng viết được một chương trình nhỏ đọc tệp số liệu ca làm và tính tổng giờ, đem cho tổ trưởng xem. Khoá thu tiền kia cậu không đăng ký nữa.
Điều đáng học ở đây là thứ tự. Thắng thử nguồn miễn phí trước khi quyết định trả tiền, nên khi cần quyết định, cậu đã biết mình có theo nổi việc tự học hay không, và thiếu cái gì: không phải tài liệu, mà là người trả lời khi kẹt. Thứ đó cộng đồng hỏi đáp cho miễn phí, miễn là hỏi đúng cách.
Một sản phẩm nhỏ giải quyết việc thật ở chỗ làm cũng thuyết phục hơn mọi tấm chứng nhận. Nếu bạn ở hoàn cảnh giống Thắng, hãy tìm một việc lặp đi lặp lại trong công việc hiện tại và lấy nó làm đề tài cuối khoá.
Chứng nhận miễn phí, chứng chỉ trả phí và lời mời chào cần dè chừng
Phần lớn tranh cãi “khoá miễn phí có giá trị không” thật ra là chuyện giấy tờ. Bạn nên tách rõ những thứ hay bị gộp làm một:
- Chứng nhận hoàn thành của tổ chức phi lợi nhuận: không thu phí, chứng minh bạn đã làm xong các dự án. Có ích cho hồ sơ năng lực khi đi kèm đường dẫn tới sản phẩm, không thay được bằng cấp.
- Chứng chỉ của nền tảng thương mại hoặc khoá đại học qua nền tảng: thường trả phí, có xác minh danh tính. Đáng mua khi nhà tuyển dụng hay học bổng ghi rõ đòi loại này.
- Chứng chỉ tin học, ngoại ngữ theo quy định trong nước: do cơ sở được phép tổ chức thi, có lệ phí; không khoá trực tuyến miễn phí nào thay được.
- Khoá “miễn phí” bắt đóng tiền giữ chỗ, ký hợp đồng vay học phí, hứa việc làm chắc chắn: đọc kỹ hợp đồng, hỏi người đã học, không chuyển tiền dưới áp lực “chỉ còn hôm nay”.
- Nhóm kín phát “tài liệu khoá học đắt tiền miễn phí”: thường là tài liệu sao chép trái phép, kèm đòi số điện thoại để gọi bán khoá; không nên tham gia.
Nếu đã lỡ chuyển tiền cho một “khoá học” rồi bị chặn liên lạc, giữ lại toàn bộ tin nhắn, biên lai và báo cơ quan công an, gọi 113 khi bị chiếm đoạt tiền.
Câu hỏi thường gặp
Người không giỏi toán có học lập trình nhập môn được không?
Được. Lập trình nhập môn chủ yếu cần tư duy từng bước và kiên nhẫn sửa lỗi, toán chỉ ở mức cộng trừ nhân chia và so sánh. Những hướng như đồ hoạ, trí tuệ nhân tạo hay khoa học dữ liệu mới cần toán nhiều hơn, khi đó học bổ sung sau.
Nên học Python hay một ngôn ngữ khác trước?
Python hợp với người mới vì cú pháp gọn, tài liệu chính thức đầy đủ và dùng được cho nhiều việc. Nếu mục tiêu là làm trang web thì học HTML, CSS rồi JavaScript là đường thẳng hơn. Điều quan trọng là theo một ngôn ngữ đủ lâu để viết xong vài chương trình thật.
Chứng nhận của freeCodeCamp có được nhà tuyển dụng công nhận không?
Tuỳ nơi. Nhiều nhà tuyển dụng xem chứng nhận như bằng chứng bạn chịu học và làm xong dự án, nhưng điều họ hỏi kỹ là sản phẩm bạn làm và cách bạn giải thích mã của mình. Hãy đính kèm dự án cụ thể, đừng chỉ ghi tên chứng nhận.
Cho trẻ tiểu học học Scratch có cần đăng ký tài khoản không?
Không bắt buộc. Trẻ có thể dùng bản cài trên máy để làm dự án mà không cần tài khoản. Tài khoản chỉ cần khi muốn lưu trực tuyến và chia sẻ; khi đó cha mẹ nên đăng ký cùng con, xem cài đặt riêng tư và đặt giờ dùng máy hợp lý.
Học lập trình trên điện thoại có được không?
Đọc lý thuyết và làm bài tập ngắn trên điện thoại thì được, nhưng viết chương trình thật, đọc thông báo lỗi và quản lý tệp trên điện thoại rất bất tiện. Một máy tính cũ chạy hệ điều hành nhẹ là đủ để học nhập môn, không cần máy mạnh.
Khoá lập trình miễn phí trên mạng có an toàn để đăng ký không?
Phần lớn an toàn nếu là tổ chức phi lợi nhuận, trường học hay nền tảng lớn. Hãy dùng địa chỉ thư điện tử riêng cho việc học, không cấp số thẻ ngân hàng cho khoá ghi là miễn phí, và đọc phần quyền riêng tư để biết họ dùng dữ liệu của bạn vào việc gì.