Cần sao lưu tài liệu công việc mà không mua phần mềm, bạn có ba lựa chọn miễn phí đáng tin: công cụ sao lưu có sẵn trong hệ điều hành (Windows có Lịch sử tệp, macOS có Time Machine, nhiều bản Linux có công cụ sao lưu đơn giản), FreeFileSync — phần mềm mã nguồn mở chép và đồng bộ thư mục sang ổ khác — và Duplicati, phần mềm sao lưu mã nguồn mở có mã hoá, chạy theo lịch, gửi bản sao ra ổ ngoài, ổ mạng hoặc kho lưu trữ trực tuyến. Không cái nào có quảng cáo. Điều kiện quan trọng nhất: phần mềm miễn phí, nhưng nơi chứa bản sao lưu — ổ cứng ngoài, dung lượng trực tuyến — là thứ bạn phải tự lo.
Bài này đi qua từng công cụ, chỉ ra điểm hay nhầm giữa đồng bộ và sao lưu, cách đặt lịch chạy và cách thử khôi phục — bước mà đa số người bỏ qua cho tới ngày mất dữ liệu. Kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức của từng dự án trước khi dùng, vì tính năng và bản phát hành thay đổi theo thời gian.
Đồng bộ không phải sao lưu: phân biệt trước khi chọn
Đồng bộ là giữ hai nơi giống nhau. Bạn sửa tệp ở máy, bản ở ổ kia cũng đổi theo. Nghe như an toàn, nhưng nếu bạn lỡ xoá một thư mục, hoặc mã độc tống tiền mã hoá hết tài liệu, thì thay đổi đó cũng được chép sang nơi kia. Hai bản cùng hỏng.
Sao lưu là giữ lại các phiên bản cũ. Phần mềm sao lưu chụp lại trạng thái tài liệu theo từng thời điểm: hôm qua, tuần trước, tháng trước. Lỡ xoá hay bị mã hoá, bạn quay về bản trước sự cố. Đây mới là thứ cứu bạn.
FreeFileSync làm được cả hai, tuỳ cách đặt. Chế độ "Gương" giữ ổ đích giống hệt nguồn, tức là đồng bộ một chiều. Chế độ "Cập nhật" chỉ chép tệp mới và tệp đã sửa, không xoá gì ở đích. Bật thêm tuỳ chọn giữ phiên bản cũ của tệp bị ghi đè hoặc bị xoá vào một thư mục riêng thì bạn có một dạng sao lưu đơn giản.
Kho lưu trữ trực tuyến không tự nhiên là sao lưu. Thư mục đồng bộ của các dịch vụ lưu trữ trực tuyến cũng là đồng bộ. Một số dịch vụ có thùng rác và lịch sử phiên bản trong một khoảng thời gian, nhưng thời hạn và giới hạn tuỳ gói. Đừng coi đó là bản sao lưu duy nhất.
Ba công cụ và điều kiện đi kèm
Chọn theo việc bạn cần, không theo số tính năng:
| Công cụ | Làm gì giỏi | Miễn phí cho ai | Giới hạn / đánh đổi | Phần trả phí |
|---|---|---|---|---|
| Lịch sử tệp (Windows), Time Machine (macOS) | Tự chụp phiên bản tài liệu theo giờ ra ổ ngoài | Mọi người dùng hệ điều hành đó | Phải cắm ổ ngoài thường xuyên; khôi phục cả máy phức tạp hơn | Không có |
| FreeFileSync | So sánh và chép thư mục nhanh, xem trước thay đổi trước khi chép | Mọi người, kể cả doanh nghiệp | Không mã hoá, không nén; tự đặt lịch chạy qua công cụ hẹn giờ của hệ điều hành | Có bản dành cho người quyên góp với vài tính năng tiện lợi thêm |
| Duplicati | Sao lưu có phiên bản, mã hoá, chỉ chép phần thay đổi, đẩy lên nhiều loại kho | Mọi người, kể cả doanh nghiệp | Khôi phục chậm hơn chép tệp thường; cần thử khôi phục định kỳ | Dự án có dịch vụ quản lý tập trung trả phí cho tổ chức |
FreeFileSync cho bạn thấy trước danh sách tệp sẽ chép, sẽ xoá trước khi bấm chạy; đây là tính năng chống tai nạn rất đáng giá. Duplicati lưu bản sao dưới dạng các khối mã hoá, nhìn vào ổ đích bạn không thấy tệp gốc, nên phải dùng chính Duplicati để khôi phục.
Quy tắc 3-2-1 làm sao cho vừa túi tiền
Quy tắc kinh điển là giữ ba bản dữ liệu, trên hai loại thiết bị khác nhau, trong đó một bản ở nơi khác — không cùng nhà, cùng văn phòng. Lý do đơn giản: ổ cứng hỏng, máy bị trộm, nhà bị ngập, mã độc tống tiền. Mỗi sự cố thường chỉ huỷ được một hoặc hai bản.
Với một hộ kinh doanh hay văn phòng nhỏ, cách làm vừa túi tiền thường là: bản thứ nhất là dữ liệu đang dùng trên máy; bản thứ hai là ổ cứng ngoài cắm vào chạy Lịch sử tệp hoặc FreeFileSync mỗi ngày; bản thứ ba là Duplicati mã hoá rồi đẩy lên kho lưu trữ trực tuyến, hoặc một ổ cứng ngoài thứ hai mang về nhà và đổi mỗi tuần.
Phần mềm ở cả ba bước đều miễn phí. Thứ bạn trả là một hai ổ cứng ngoài và, nếu cần, dung lượng lưu trữ trực tuyến vượt gói miễn phí. Tài liệu văn phòng thường nhẹ hơn bạn nghĩ; ảnh và video mới là thứ ngốn chỗ, nên tách chúng ra một lịch sao lưu riêng.
Một chi tiết quan trọng với mã độc tống tiền: ổ cứng ngoài nên được rút ra sau khi sao lưu xong. Ổ cắm cố định vào máy bị mã hoá cùng lúc với máy.
Thiết lập sao lưu tự động trong 15 phút với Duplicati
Ví dụ: sao lưu thư mục Tài liệu mỗi tối, mã hoá, ra ổ cứng ngoài.
- Tìm đúng tên "Duplicati" và tải bộ cài từ trang chính thức của dự án. Bộ cài thật không mời cài thêm phần mềm nào khác.
- Cài đặt, mở giao diện quản lý trong trình duyệt theo hướng dẫn của phần mềm. Đặt mật khẩu cho giao diện nếu máy có nhiều người dùng.
- Chọn tạo bản sao lưu mới, đặt tên, bật mã hoá AES-256 và đặt cụm mật khẩu dài. Ghi cụm mật khẩu ra giấy cất riêng hoặc vào trình quản lý mật khẩu; mất là không khôi phục được.
- Chọn đích là thư mục trên ổ cứng ngoài; nếu dùng kho trực tuyến, chọn đúng loại kho và đăng nhập cấp quyền.
- Chọn thư mục nguồn: Tài liệu, Màn hình nền, thư mục dữ liệu phần mềm kế toán nếu có. Bỏ qua thư mục tải về và tệp tạm.
- Đặt lịch chạy mỗi tối và chính sách giữ phiên bản, ví dụ giữ bản hằng ngày trong một tháng.
- Bấm chạy lần đầu, chờ xong, rồi làm ngay bước thử khôi phục ở phần dưới.
Nếu thấy giao diện của Duplicati phức tạp, bắt đầu bằng Lịch sử tệp hoặc Time Machine với một ổ ngoài; chạy đều đặn một công cụ đơn giản vẫn hơn cài một công cụ mạnh rồi bỏ đó.
Những thứ hay bị bỏ sót khi chọn thư mục sao lưu
Sao lưu thư mục Tài liệu là chưa đủ. Dữ liệu công việc thường nằm rải ở những chỗ người dùng ít để ý:
- Dữ liệu phần mềm kế toán, bán hàng: nhiều phần mềm lưu cơ sở dữ liệu ở thư mục riêng, không nằm trong Tài liệu. Dùng chức năng sao lưu có sẵn của chính phần mềm đó để xuất tệp sao lưu ra một thư mục, rồi đưa thư mục ấy vào lịch của Duplicati hay FreeFileSync. Chép thẳng tệp cơ sở dữ liệu khi phần mềm đang mở có thể ra bản hỏng.
- Thư điện tử lưu trên máy: phần mềm đọc thư cài trên máy giữ thư trong thư mục hồ sơ riêng.
- Màn hình nền và thư mục Tải về: nhiều người lưu tài liệu đang làm dở ngay ngoài màn hình nền.
- Dấu trang trình duyệt và mật khẩu đã lưu: xuất ra tệp định kỳ, hoặc dùng trình quản lý mật khẩu có tệp dữ liệu riêng để sao lưu.
- Ảnh chụp trên điện thoại liên quan công việc: hoá đơn, biên bản, ảnh sản phẩm; chép về máy theo tuần.
- Bảng gõ tắt, mẫu văn bản, bộ lọc thư: nhỏ nhưng mất thì dựng lại tốn cả buổi.
Cách kiểm nhanh: tưởng tượng máy biến mất ngay bây giờ, liệt kê những gì bạn cần để làm việc lại vào sáng mai. Thứ gì trong danh sách chưa có trong bản sao lưu thì thêm vào.
Thử khôi phục: bước không ai làm cho tới khi quá muộn
Một bản sao lưu chưa từng được thử khôi phục chỉ là một lời hứa. Rất nhiều người phát hiện ra bản sao lưu của mình rỗng, thiếu thư mục quan trọng hoặc quên mật khẩu mã hoá đúng vào ngày máy hỏng.
Cách thử đơn giản: mỗi tháng một lần, chọn ngẫu nhiên vài tệp — một văn bản, một bảng tính, một ảnh — khôi phục chúng vào một thư mục mới (không ghi đè lên bản đang dùng), mở ra xem có đúng nội dung, đúng phiên bản không. Với Duplicati, thử thêm việc khôi phục trên một máy khác chỉ bằng cụm mật khẩu và ổ đích; đó là tình huống thật khi máy chính chết hẳn.
Ghi lại ngày thử và kết quả vào một tờ ghi chú cố định. Văn phòng có nhiều máy thì giao một người phụ trách việc này, kèm một người dự phòng. Nghe có vẻ hình thức, nhưng chính tờ ghi chú đó làm cho việc thử khôi phục diễn ra đều, thay vì chỉ được nhớ tới sau sự cố.
Một tình huống: tiệm may mất máy, không mất sổ khách
Chị Mai mở tiệm may đo, toàn bộ số đo khách, mẫu đã may và sổ thu chi nằm trong một máy tính xách tay. Nghe người quen kể chuyện mất máy, chị mua một ổ cứng ngoài và cài FreeFileSync, chép thư mục khách hàng mỗi tối trước khi đóng cửa. Vướng đầu tiên là chị hay quên; chị dán một tờ giấy nhỏ cạnh công tắc đèn: "Cắm ổ, chạy chép, rút ổ".
Ba tháng sau, máy bị đổ nước, không khởi động được. Chị mượn máy của con, cắm ổ ngoài, mở thư mục, thấy đủ số đo khách đến tối hôm trước. Mất đúng nửa ngày ghi chép buổi sáng. Sau lần đó, chị nhờ con cài thêm Duplicati gửi một bản mã hoá lên kho lưu trữ trực tuyến của gia đình, để phòng cả trường hợp mất cả máy lẫn ổ.
Điều làm nên kết quả ở đây không phải phần mềm mạnh, mà là thói quen chạy đều và việc giữ ổ sao lưu tách khỏi máy. Thêm một bản ở nơi khác là bước nâng cấp tự nhiên khi dữ liệu đã quý tới mức mất là đóng cửa tiệm.
Câu hỏi thường gặp
FreeFileSync có miễn phí cho doanh nghiệp không?
FreeFileSync là phần mềm mã nguồn mở, bản thường dùng miễn phí cho cả cá nhân lẫn doanh nghiệp. Dự án có bản dành cho người quyên góp với một số tính năng tiện lợi thêm; bản miễn phí vẫn đủ để chép và đồng bộ thư mục hằng ngày.
Sao lưu lên kho lưu trữ trực tuyến có an toàn không?
An toàn hơn nhiều nếu bạn mã hoá trước khi gửi lên, như Duplicati làm, vì bên lưu trữ chỉ thấy dữ liệu đã mã hoá. Đổi lại, quên cụm mật khẩu mã hoá là mất bản sao lưu, nên cần cất cụm mật khẩu ở nơi riêng.
Có nên dùng thư mục đồng bộ của kho trực tuyến làm bản sao lưu duy nhất không?
Không nên. Thư mục đồng bộ chép cả thao tác xoá và tệp bị mã độc mã hoá sang kho. Lịch sử phiên bản của kho có thể cứu được một phần nhưng thời hạn giữ tuỳ gói. Nên có thêm ít nhất một bản sao lưu có phiên bản ở nơi khác.
Bao lâu thì nên sao lưu một lần?
Theo lượng dữ liệu bạn chịu mất. Mất một ngày công việc còn chịu được thì sao lưu hằng ngày; dữ liệu bán hàng cập nhật liên tục thì nên nhiều lần trong ngày. Lịch sử tệp và Duplicati cho đặt lịch tự động nên không phải nhớ.
Ổ cứng ngoài cắm suốt vào máy có ổn không?
Tiện nhưng rủi ro. Mã độc tống tiền thường mã hoá cả ổ đang cắm, sét đánh hay chập điện cũng hỏng cả hai. Tốt nhất là cắm vào khi chạy sao lưu rồi rút ra, hoặc có thêm một bản ở nơi khác.
Làm sao biết bản sao lưu còn dùng được?
Chỉ có một cách chắc chắn là thử khôi phục. Mỗi tháng chọn vài tệp, khôi phục ra thư mục mới, mở xem nội dung. Với bản mã hoá, thử khôi phục trên một máy khác để chắc bạn còn nhớ cụm mật khẩu và quy trình.