Cần lưu lại nguồn đã đọc và chèn trích dẫn, danh mục tài liệu tham khảo vào tiểu luận, khoá luận, báo cáo mà không gõ tay từng dòng, lựa chọn miễn phí được dùng rộng rãi nhất trong giới học thuật là Zotero — phần mềm mã nguồn mở do một tổ chức phi lợi nhuận phát triển. Nó miễn phí, không quảng cáo, có phần cài trên máy tính, tiện ích cho trình duyệt và tiện ích chèn trích dẫn cho LibreOffice Writer lẫn bộ văn phòng trả phí phổ biến. Điều kiện quan trọng nhất: phần mềm miễn phí trọn vẹn, nhưng dung lượng đồng bộ tệp lên máy chủ của Zotero chỉ miễn phí ở mức nhỏ; muốn nhiều hơn thì có gói trả phí, hoặc bạn tự đồng bộ tệp qua kho riêng.
Bài này chỉ cách cài, cách lưu nguồn, cách chèn trích dẫn theo kiểu trường yêu cầu, cách làm việc nhóm và những chỗ hay sai khi tạo danh mục tài liệu tham khảo. Kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức của dự án trước khi dùng, vì gói lưu trữ và tiện ích có thể thay đổi.
Zotero gồm những phần nào, điều kiện từng phần
Phần lớn người dùng chỉ cần ba phần đầu:
| Thành phần | Làm gì | Miễn phí không | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Zotero trên máy tính | Thư viện nguồn: sách, bài báo, trang web, kèm tệp PDF và ghi chú | Miễn phí, mã nguồn mở | Có bản cho Windows, macOS, Linux |
| Tiện ích trình duyệt | Bấm một nút để lưu thông tin nguồn đang xem | Miễn phí | Thông tin lấy được tuỳ trang; luôn soát lại |
| Tiện ích chèn trích dẫn | Chèn trích dẫn và tạo danh mục tài liệu trong Writer hoặc Word | Miễn phí | Cài kèm Zotero, bật trong phần tuỳ chọn |
| Đồng bộ dữ liệu thư viện | Đồng bộ danh sách nguồn, ghi chú giữa các máy | Miễn phí qua tài khoản Zotero | Dữ liệu chữ nhẹ, hiếm khi chạm giới hạn |
| Đồng bộ tệp đính kèm | Đồng bộ tệp PDF, ảnh giữa các máy | Miễn phí ở mức dung lượng nhỏ | Vượt mức thì mua gói lưu trữ hoặc đồng bộ qua WebDAV của bạn |
| Thư viện nhóm | Nhiều người cùng xây một thư viện | Miễn phí | Tệp trong thư viện nhóm tính vào dung lượng của chủ nhóm |
Nếu chỉ dùng trên một máy, bạn không cần tài khoản, không cần đồng bộ; mọi thứ nằm trên máy. Nhớ sao lưu thư mục dữ liệu của Zotero, vị trí ghi trong phần tuỳ chọn nâng cao.
Bắt đầu trong 15 phút: từ cài đặt đến trích dẫn đầu tiên
Làm một lần là thấy ngay khác biệt so với gõ tay:
- Tìm "Zotero" và tải bộ cài từ trang chính thức của dự án, cài như phần mềm thường.
- Cài tiện ích Zotero cho trình duyệt từ kho tiện ích chính thức của trình duyệt; kiểm tên nhà phát triển trùng với tên dự án.
- Mở một trang sách trong danh mục thư viện hoặc một bài báo, bấm biểu tượng Zotero trên thanh trình duyệt; thông tin nguồn được lưu vào thư viện.
- Mở Zotero, soát lại tên tác giả, năm, tên tạp chí, số trang. Sửa ngay chỗ sai; đây là bước quan trọng nhất.
- Mở LibreOffice Writer, thấy thanh công cụ Zotero; nếu chưa thấy, vào phần tuỳ chọn của Zotero, mục trình xử lý văn bản, cài tiện ích cho Writer.
- Đặt con trỏ ở chỗ cần trích, bấm chèn trích dẫn, chọn kiểu trích dẫn mà trường yêu cầu, gõ tên tác giả để tìm nguồn.
- Cuối bài, bấm chèn danh mục tài liệu tham khảo; danh mục tự cập nhật khi bạn thêm trích dẫn mới.
Lưu ý: tiện ích trình duyệt chỉ hỏi quyền đọc trang khi bạn bấm lưu. Không cài các tiện ích "trích dẫn nhanh" lạ đòi quyền đọc mọi trang bạn mở.
Chỗ hay sai khi để phần mềm làm danh mục tài liệu
Thông tin nguồn sai từ đầu. Zotero chỉ định dạng lại thứ nó lưu. Trang web ghi tác giả sai, thiếu năm, nhầm tên tạp chí thì danh mục cũng sai. Soát từng nguồn ngay lúc lưu, đừng dồn tới tuần nộp bài.
Tên tác giả người Việt bị đảo. Nhiều kiểu trích dẫn mặc định tách tên theo kiểu phương Tây: họ ở cuối. Tên "Nguyễn Văn A" có thể thành "A, N. V.". Trong Zotero, chuyển ô tác giả sang chế độ một trường và gõ trọn họ tên, rồi kiểm theo quy định của trường; nhiều trường ở Việt Nam yêu cầu giữ nguyên họ tên tác giả Việt.
Kiểu trích dẫn không đúng quy định của trường. Zotero có kho hàng nghìn kiểu trích dẫn theo chuẩn mở. Nếu trường có mẫu riêng, chọn kiểu gần nhất rồi đối chiếu với hướng dẫn của khoa; sai lệch nhỏ có thể phải sửa tay ở bản cuối.
Chuyển tệp giữa Writer và Word làm mất liên kết trích dẫn. Trích dẫn do Zotero chèn là trường đặc biệt. Lưu định dạng không phù hợp hoặc sửa tay trong trích dẫn có thể làm nó thành chữ thường, không cập nhật được nữa. Chọn một trình soạn thảo cho cả bài, hoặc theo hướng dẫn chuyển đổi trong tài liệu chính thức của Zotero.
Quên ngắt liên kết ở bản nộp cuối. Một số trường yêu cầu nộp tệp không chứa trường tự động. Lưu một bản sao, dùng chức năng chuyển trích dẫn thành chữ thường cho bản nộp, giữ bản gốc để còn sửa.
Dung lượng miễn phí: thực tế đủ dùng tới đâu
Phần dữ liệu thư viện — tên sách, tác giả, ghi chú, thẻ — rất nhẹ; một khoá luận vài trăm nguồn chỉ tốn rất ít dung lượng và đồng bộ miễn phí thoải mái. Thứ ngốn chỗ là tệp PDF đính kèm. Mức miễn phí của máy chủ Zotero chỉ đủ cho một lượng tệp vừa phải; người đọc nhiều bài báo sẽ chạm trần sau vài tháng.
Khi chạm trần, bạn có ba cách. Một là mua gói lưu trữ của dự án — khoản tiền này cũng là cách ủng hộ tổ chức làm ra phần mềm. Hai là đồng bộ tệp qua WebDAV: Zotero cho đặt một máy chủ lưu trữ hỗ trợ chuẩn này, có thể là ổ mạng ở nhà hay dịch vụ lưu trữ hỗ trợ WebDAV, trong khi dữ liệu thư viện vẫn đồng bộ miễn phí qua tài khoản Zotero. Ba là chỉ đồng bộ dữ liệu, còn tệp PDF giữ ở máy chính hoặc dùng tính năng liên kết tới tệp trong thư mục của bạn.
Với sinh viên làm một khoá luận trên một máy, thường không cần đồng bộ tệp. Với nhóm nghiên cứu dùng thư viện nhóm, nên thống nhất ai làm chủ nhóm, vì tệp trong thư viện nhóm tính vào dung lượng của người đó.
Đọc và ghi chú PDF ngay trong Zotero
Bản Zotero gần đây có sẵn trình đọc PDF: bấm đúp vào tệp đính kèm là mở ra trong một thẻ của Zotero, tô sáng, ghi chú bên lề, đánh dấu ảnh hay bảng cần trích. Điểm đáng giá là ghi chú gắn với nguồn: bạn kéo một đoạn đã tô sáng vào ghi chú, Zotero giữ luôn liên kết tới trang của đoạn đó trong tệp gốc.
Cách làm hiệu quả cho người viết khoá luận: mỗi nguồn quan trọng có một ghi chú tóm tắt bằng lời của chính bạn, gồm ba ý — nguồn này nói gì, dùng cho chương nào, trích đoạn nào ở trang nào. Khi viết, bạn mở ghi chú thay vì lật lại cả bài báo. Lúc chèn đoạn trích từ ghi chú vào Writer qua tiện ích, trích dẫn đi kèm theo.
Nếu bạn quen ghi chú ở phần mềm khác, Zotero cho xuất ghi chú ra Markdown hay văn bản thường. Còn với tệp PDF là ảnh quét không bôi được chữ, trình đọc vẫn cho vẽ khung và ghi chú, nhưng không tìm kiếm được nội dung; nên tìm bản điện tử gốc của bài báo nếu có. Nhớ tôn trọng điều kiện sử dụng của nguồn: tệp tải về từ thư viện trường thường chỉ dùng cho nghiên cứu cá nhân, không đăng lại hay chia sẻ công khai.
Làm việc nhóm: một thư viện, nhiều người
Nhóm làm đề tài chung, mỗi người đọc một phần, hay bị trùng nguồn và vênh cách ghi. Thư viện nhóm của Zotero giải quyết chuyện này: một người tạo nhóm trên tài khoản Zotero, mời thành viên, mọi người cùng lưu nguồn vào một chỗ. Nguồn đã có thì thấy ngay, không ai phải lưu lại.
Vài luật nhỏ giúp thư viện nhóm không rối: thống nhất cấu trúc thư mục theo chương của báo cáo; dùng thẻ cho trạng thái như "đã đọc", "cần trích", "loại bỏ"; ghi chú tóm tắt ngắn cho mỗi nguồn để người khác biết có nên đọc không; một người phụ trách soát lại thông tin nguồn trước khi chèn vào bản cuối.
Nhóm có thể đặt chế độ nhóm kín, chỉ thành viên thấy. Đừng để chế độ công khai với tài liệu chưa công bố, dữ liệu khảo sát có thông tin cá nhân hay bản thảo đang chờ phản biện. Khi kết thúc đề tài, xuất thư viện nhóm ra tệp lưu trữ để còn bản riêng của đơn vị.
Một tình huống: khoá luận ba tuần trước hạn nộp
Vy là sinh viên năm cuối ngành xã hội học, đọc hơn tám mươi nguồn trong một năm, ghi tên sách lung tung trong sổ tay và ảnh chụp bìa. Ba tuần trước hạn nộp, Vy mới bắt đầu làm danh mục tài liệu tham khảo, gõ tay mất hai buổi tối mới được hai mươi nguồn. Bạn cùng phòng chỉ Vy cài Zotero.
Vy tìm lại từng nguồn trong danh mục thư viện trường và các trang tạp chí, lưu bằng tiện ích trình duyệt. Vướng thứ nhất là tên tác giả Việt bị đảo; Vy chuyển sang chế độ một trường và sửa tay hơn ba mươi nguồn. Vướng thứ hai là khoa có mẫu trích dẫn riêng; Vy chọn kiểu gần nhất rồi sửa vài chi tiết ở bản cuối. Sau bốn buổi tối, toàn bộ trích dẫn trong bài được chèn bằng Zotero, danh mục tự xếp đúng thứ tự, và khi giáo viên hướng dẫn yêu cầu bỏ một chương, danh mục tự cập nhật theo.
Bài học: phần mềm trích dẫn đỡ nhất khi dùng từ ngày đầu đọc tài liệu. Lưu nguồn ngay lúc đọc tốn năm giây; đi tìm lại nguồn sau một năm tốn cả buổi.
Câu hỏi thường gặp
Zotero có thật sự miễn phí không?
Phần mềm Zotero trên máy tính, tiện ích trình duyệt và tiện ích chèn trích dẫn đều miễn phí, mã nguồn mở, không quảng cáo. Phần có thu phí là dung lượng đồng bộ tệp đính kèm vượt mức miễn phí trên máy chủ của dự án.
Zotero có dùng được với LibreOffice Writer không?
Có. Zotero có tiện ích chèn trích dẫn cho LibreOffice Writer, cài từ phần tuỳ chọn của Zotero. Bạn chèn trích dẫn, chọn kiểu trích dẫn và tạo danh mục tài liệu tham khảo ngay trong Writer như trong bộ văn phòng trả phí.
Có cần tạo tài khoản Zotero không?
Không bắt buộc. Dùng trên một máy thì không cần tài khoản. Tài khoản chỉ cần khi bạn muốn đồng bộ thư viện giữa các máy, dùng thư viện nhóm hoặc sao lưu dữ liệu thư viện lên máy chủ của dự án.
Zotero có kiểu trích dẫn theo quy định của trường ở Việt Nam không?
Zotero có kho kiểu trích dẫn rất lớn theo các chuẩn quốc tế phổ biến như APA. Quy định riêng của từng trường thường không có sẵn, nên chọn kiểu gần nhất, đối chiếu với hướng dẫn của khoa và sửa phần khác biệt ở bản cuối.
Làm sao chuyển thư viện từ phần mềm trích dẫn khác sang Zotero?
Xuất thư viện từ phần mềm cũ ra định dạng trao đổi phổ biến như RIS hoặc BibTeX, rồi nhập vào Zotero. Tệp PDF đính kèm có thể cần gắn lại. Giữ bản xuất gốc phòng khi cần làm lại.
Dùng Zotero có thay được việc đọc và tự trích dẫn cẩn thận không?
Không. Zotero chỉ định dạng thông tin bạn lưu; nó không biết nguồn có đáng tin, có đúng trang, có được trích chính xác hay không. Bạn vẫn phải đọc nguồn gốc, ghi đúng số trang và soát lại danh mục trước khi nộp.