HoanToan.comHoàn Toàn
Sách, tài liệu và dữ liệu mở

Bách khoa toàn thư mở: tra cứu, trích dẫn và dùng lại Wikipedia đúng giấy phép

Wikipedia đọc miễn phí, không quảng cáo, chép lại được nếu ghi công và giữ giấy phép mở. Cách tra cho đúng, trích dẫn thế nào, ảnh nào được dùng lại.

Teenage Vietnamese girl reading on a laptop with a blank screen at a public library reading room table, side view, soft morning daylight, bright green plants nearby

Cần tra nhanh một khái niệm, một nhân vật lịch sử hay một địa danh, lựa chọn miễn phí dễ dùng nhất là Wikipedia — bách khoa toàn thư mở do tình nguyện viên viết, được Quỹ Wikimedia (một tổ chức phi lợi nhuận) vận hành. Đọc không cần tài khoản, không có quảng cáo, không bắt cài ứng dụng. Đi kèm là Wiktionary (từ điển mở) và Wikimedia Commons (kho ảnh, âm thanh, video có giấy phép cho dùng lại). Điều kiện quan trọng nhất: chữ trên Wikipedia được chép lại, sửa, kể cả dùng thương mại, nhưng phải ghi công tác giả và giữ nguyên giấy phép mở cho bản của bạn; còn ảnh thì mỗi tấm một giấy phép riêng, phải xem từng tấm.

Cái giá phải trả không nằm ở tiền mà ở độ tin cậy: ai cũng sửa được bài, nên chất lượng mỗi bài một khác, có bài dày nguồn, có bài sơ sài hoặc lệch. Dưới đây là cách đọc một bài cho có phán đoán, cách trích dẫn khi làm bài tập hay viết báo cáo, cách dùng lại chữ và ảnh mà không vi phạm giấy phép, và vài bẫy hay gặp như trang giả mạo hay ứng dụng "Wikipedia ngoại tuyến" kèm quảng cáo.

Điều kiện dùng: đọc, chép, sửa và đăng lại được tới đâu

Bách khoa mở không có nghĩa "muốn làm gì thì làm". Mỗi loại nội dung đi kèm một điều kiện khác nhau, và nhầm giữa chữ với ảnh là lỗi phổ biến nhất của người mới dùng lại.

Nội dungMiễn phí cho aiĐược làm gìĐiều kiện bắt buộcVướng ở đâu
Chữ trong bài WikipediaMọi người, không cần tài khoảnĐọc, chép, dịch, chỉnh sửa, đăng lại, kể cả để bánGhi công (nêu nguồn và đường dẫn tới lịch sử sửa đổi hoặc danh sách tác giả), bản phái sinh giữ giấy phép mở tương tựĐưa vào sách hay trang có bản quyền đóng là trái giấy phép
Ảnh, âm thanh trên Wikimedia CommonsMọi ngườiTuỳ từng tệp: có tệp thuộc phạm vi công cộng, có tệp chỉ ghi công, có tệp đòi chia sẻ tương tựMở trang mô tả tệp, đọc dòng giấy phép, ghi đúng tên tác giảMột số ảnh có người, logo, tác phẩm kiến trúc còn vướng quyền khác ngoài bản quyền
Từ điển mở WiktionaryMọi ngườiTra nghĩa, cách phát âm, từ nguyên, dùng lại định nghĩaGiống chữ WikipediaMục tiếng Việt còn mỏng so với tiếng Anh
Bản tải về để đọc ngoại tuyếnMọi ngườiĐọc khi không có mạngTải từ dự án chính thức hoặc phần mềm mã nguồn mở có tiếngỨng dụng lạ gắn chữ "Wikipedia" có thể nhồi quảng cáo, đòi quyền thừa

Giấy phép chữ của Wikipedia là Creative Commons Ghi công – Chia sẻ tương tự (viết tắt CC BY-SA). "Ghi công" nghĩa là phải nói rõ ai làm ra nội dung; "chia sẻ tương tự" nghĩa là nếu bạn sửa rồi đăng lại, bản của bạn cũng phải mở theo giấy phép tương đương. Trích vài câu để bình luận trong bài viết của mình thì thuộc phạm vi trích dẫn thông thường, nhưng chép nguyên cả bài sang trang web bán hàng mà không ghi gì là vi phạm, dù nội dung "miễn phí". Điều khoản có thể được cập nhật, nên kiểm lại điều kiện hiện hành ở trang chính thức của dự án trước khi dùng vào việc lớn.

Đọc một bài Wikipedia sao cho có phán đoán

Nhìn chú thích trước khi tin. Câu nào quan trọng mà không có số chú thích nhỏ phía sau, hoặc có dòng nhắc "cần dẫn nguồn", thì coi là chưa kiểm chứng. Bài tốt thường có danh mục tài liệu tham khảo dài, dẫn tới sách, báo, tạp chí có thật.

Mở tab lịch sử sửa đổi khi thấy lạ. Mỗi bài đều có lịch sử ghi lại ai sửa gì, lúc nào. Một con số vừa bị đổi cách đây vài giờ, nhất là ở bài về người đang nổi hoặc sự kiện đang nóng, rất có thể là phá hoại chưa kịp sửa.

Đọc trang thảo luận. Phía sau mỗi bài là trang thảo luận nơi người viết tranh luận về nguồn và câu chữ. Đây là chỗ biết bài đang có điểm gì gây tranh cãi, điều mà bản thân bài viết thường không nói ra.

So bản tiếng Việt với bản ngôn ngữ khác. Nhiều chủ đề quốc tế ở bản tiếng Anh dày hơn và được nhiều người kiểm hơn. Ngược lại, chủ đề Việt Nam đôi khi bản tiếng Việt lại chi tiết hơn. Đọc hai bản rồi đối chiếu nguồn là cách nhanh để thấy chỗ vênh.

Dùng làm điểm xuất phát, không làm điểm kết thúc. Giá trị lớn nhất của bách khoa mở là danh mục nguồn. Với bài tập ở trường, báo cáo cho cơ quan hay một quyết định quan trọng, hãy lần theo chú thích tới tài liệu gốc rồi trích tài liệu đó, đừng dừng ở bài tóm tắt.

Trích dẫn trong bài tập, báo cáo và bài đăng

Nhiều giảng viên không chấp nhận Wikipedia làm nguồn chính, và lý do khá hợp lý: bài có thể đổi bất cứ lúc nào, người viết không đứng tên. Nhưng điều đó không cấm bạn dùng; nó chỉ đòi bạn ghi đủ để người khác lần lại được. Một trích dẫn tử tế gồm tên bài, tên dự án, ngày bạn truy cập, và tốt hơn nữa là đường dẫn cố định tới đúng phiên bản bạn đã đọc. Mỗi bài đều có mục "liên kết thường trực" hoặc "trích dẫn trang này" trong menu công cụ, sinh sẵn mẫu theo vài kiểu trích dẫn phổ biến.

Với bài đăng mạng xã hội, bản tin nội bộ hay tài liệu tập huấn, điều kiện ghi công vẫn áp dụng nếu bạn chép nguyên đoạn. Cách đơn giản: ghi cuối bài "Một phần nội dung dịch/chép từ bài … trên Wikipedia tiếng Việt, theo giấy phép CC BY-SA", và nếu bạn chỉnh sửa thì nói rõ là đã chỉnh sửa. Người đọc không thấy phiền vì dòng đó, còn bạn thì yên tâm không ai phàn nàn chuyện chép không ghi nguồn.

Trường hợp hay gặp nhất là dùng ảnh. Một tấm ảnh nằm trong bài Wikipedia không có nghĩa ảnh đó thuộc Wikipedia. Bấm vào ảnh, mở trang mô tả tệp, bạn sẽ thấy tên tác giả và giấy phép, có khi là phạm vi công cộng (dùng tự do), có khi là CC BY (chỉ cần ghi tên), có khi là CC BY-SA. Một số tệp ở Wikipedia tiếng Anh được đưa lên theo nguyên tắc "sử dụng hợp lý" của luật Hoa Kỳ, chẳng hạn bìa album hay áp phích phim; loại này không được coi là tự do dùng lại, nên tránh.

Bắt đầu trong 15 phút: đọc, tải ngoại tuyến và lưu nguồn an toàn

Phần lớn người dùng chỉ cần mở trình duyệt. Nếu cần đọc khi mất mạng hoặc muốn lưu lại nguồn cho một đề tài, làm theo trình tự sau.

  1. Gõ đúng tên dự án vào ô tìm kiếm của trình duyệt, chọn kết quả của chính dự án, kiểm tra thanh địa chỉ không có ký tự lạ hay đuôi tên miền khác thường. Trang giả mạo hay bắt "đăng nhập để đọc tiếp" — Wikipedia không bao giờ đòi việc đó.
  2. Đổi ngôn ngữ giao diện sang tiếng Việt nếu cần, và bật chế độ đọc tối hoặc cỡ chữ lớn ở phần cài đặt giao diện cho người lớn tuổi.
  3. Muốn đọc ngoại tuyến: dùng ứng dụng chính thức của Wikipedia trên kho ứng dụng của điện thoại (tên nhà phát hành là Quỹ Wikimedia), hoặc phần mềm mã nguồn mở Kiwix cho phép tải trọn gói bách khoa về máy. Không cài ứng dụng của nhà phát hành lạ chỉ vì có chữ "Wikipedia" trong tên.
  4. Khi cài, chỉ cấp quyền lưu trữ nếu cần lưu gói ngoại tuyến; ứng dụng đọc bách khoa không cần danh bạ, vị trí hay micro.
  5. Lập một tệp ghi chú nguồn: mỗi lần dùng một bài, chép tên bài, ngày truy cập và liên kết thường trực. Tới lúc viết báo cáo, bạn không phải lục lại lịch sử trình duyệt.
  6. Nếu thấy lỗi rõ ràng, bạn có thể tự sửa — đó là tinh thần của dự án. Tạo tài khoản là tuỳ chọn, chỉ cần tên người dùng và mật khẩu, email không bắt buộc.

Đừng nhầm phần mềm mã nguồn mở Kiwix với các trang "Wikipedia offline" rao trên mạng kèm nút tải tệp cài đặt. Chỉ lấy từ trang chính thức của dự án, và nếu trình cài đặt mời cài thêm thanh công cụ hay "trình tăng tốc", huỷ ngay.

Khi nào bách khoa mở không đủ, và nên chuyển sang đâu

Có ba tình huống bạn nên rời Wikipedia sớm. Thứ nhất, thông tin pháp lý, thuế, thủ tục hành chính: các bài này hay lỗi thời so với văn bản mới, nên tra văn bản gốc ở cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của nhà nước. Thứ hai, sức khoẻ và thuốc: bài y khoa trên Wikipedia nhiều bài viết tốt, nhưng không thay được lời khuyên của nhân viên y tế đối với trường hợp cụ thể của bạn. Thứ ba, số liệu mới nhất: dân số, kinh tế, giá cả — hãy lấy từ cơ quan thống kê hoặc tổ chức công bố số liệu gốc.

Wikipedia có những dự án chị em ít người biết nhưng rất hữu ích. Wikisource lưu văn bản gốc của tác phẩm đã hết bảo hộ và văn kiện lịch sử. Wikidata là cơ sở dữ liệu có cấu trúc, phát hành theo dạng dành tặng phạm vi công cộng (CC0), tức dùng lại không cần ghi công — hữu ích cho sinh viên làm đề tài cần danh sách tỉnh thành, nhà khoa học, năm sinh năm mất. Wikivoyage là cẩm nang du lịch mở. Tất cả cùng một tổ chức phi lợi nhuận vận hành, cùng không quảng cáo.

Mặt yếu cần biết: Quỹ Wikimedia sống bằng tiền quyên góp, nên định kỳ bạn sẽ thấy dải kêu gọi ủng hộ ở đầu trang. Đó là lời mời tự nguyện, không phải phí; đọc vẫn đủ nếu bạn không góp. Nhưng hãy cảnh giác với tin nhắn, email "Wikipedia yêu cầu thanh toán phí duy trì" hoặc "bài viết về doanh nghiệp bạn sắp bị xoá, chuyển khoản để giữ" — đó là lừa đảo. Dự án không thu tiền để giữ hay viết bài. Bị chiếm đoạt tiền thì báo công an qua 113.

Một tình huống: soạn tài liệu sinh hoạt câu lạc bộ từ bách khoa mở

Thầy Phong dạy Địa lý ở một trường cấp hai, muốn soạn tập tài liệu giới thiệu các vườn quốc gia cho câu lạc bộ ngoại khoá, in ra phát cho học sinh và đăng bản điện tử lên trang của trường. Thầy định chép nguyên các bài Wikipedia, ghép ảnh tìm được trên mạng. Vướng thứ nhất: ảnh tìm qua công cụ tìm kiếm phần lớn không rõ tác giả, không biết có được dùng không. Thầy chuyển sang lấy ảnh từ Wikimedia Commons, chọn những tấm ghi phạm vi công cộng hoặc CC BY, ghi tên tác giả ngay dưới mỗi ảnh. Vướng thứ hai: tài liệu của trường in dòng "bản quyền thuộc nhà trường" ở chân trang, trái với điều kiện chia sẻ tương tự. Thầy đổi chân trang thành "Tài liệu phát hành theo giấy phép CC BY-SA, có sử dụng nội dung từ Wikipedia tiếng Việt". Vướng thứ ba: hai bài có số liệu diện tích khác nhau; thầy lần theo chú thích tới quyết định thành lập vườn và dùng con số trong văn bản gốc. Kết quả: tập tài liệu mười trang, ảnh đẹp, nguồn rõ ràng, học sinh còn được học luôn cách ghi nguồn — thứ mà giờ học chính khoá ít khi dạy.

Bài học rút ra rất thực tế: chữ thì dễ, ảnh mới khó; chép thì nhanh, đối chiếu mới đáng giá. Giấy phép mở không phải rào cản, nó chỉ yêu cầu bạn minh bạch về nguồn gốc — điều mà một tài liệu giáo dục đằng nào cũng nên làm.

Câu hỏi thường gặp

Dùng Wikipedia có mất tiền hoặc phải đăng ký tài khoản không?

Không. Đọc, tìm kiếm, tải bài về đều miễn phí và không cần tài khoản. Tài khoản chỉ cần khi bạn muốn sửa bài thường xuyên hoặc theo dõi danh sách bài; khi tạo, email cũng không bắt buộc.

Chép nguyên một bài Wikipedia lên trang web bán hàng có được không?

Được về mặt giấy phép nếu bạn ghi công tác giả, dẫn về bài gốc và để phần chép lại theo giấy phép CC BY-SA. Nhưng nội dung trùng lặp hoàn toàn thường không giúp gì cho khách, và đặt chung với điều khoản "cấm sao chép" của cửa hàng là mâu thuẫn với giấy phép.

Ảnh trong bài Wikipedia có dùng tự do được không?

Không mặc định. Mỗi ảnh có giấy phép riêng ghi ở trang mô tả tệp. Ảnh thuộc phạm vi công cộng dùng tự do; ảnh CC BY cần ghi tên tác giả; ảnh CC BY-SA cần ghi tên và giữ giấy phép mở; ảnh dùng theo nguyên tắc sử dụng hợp lý thì nên tránh.

Giảng viên không cho trích Wikipedia thì xử lý thế nào?

Dùng bài Wikipedia để nắm khái niệm và tìm danh mục tài liệu tham khảo, sau đó đọc trực tiếp sách, bài báo hay văn bản gốc được chú thích và trích những nguồn đó. Cách này vừa đúng yêu cầu học thuật vừa tiết kiệm thời gian tìm tài liệu.

Nhận được email báo phải trả phí để giữ bài viết về công ty trên Wikipedia có thật không?

Không có thật. Dự án không thu phí để viết, giữ hay sửa bài. Những lời mời như vậy thường là lừa đảo hoặc dịch vụ viết bài trái quy định cộng đồng. Không chuyển tiền; nếu đã bị chiếm đoạt tiền, báo công an qua số 113.

Có cách đọc Wikipedia khi không có mạng mà vẫn an toàn không?

Có. Ứng dụng chính thức của Quỹ Wikimedia cho lưu bài đọc sau, còn phần mềm mã nguồn mở Kiwix cho tải trọn gói bách khoa về máy. Chỉ tải từ trang chính thức hoặc kho ứng dụng, kiểm tên nhà phát hành và không cấp quyền thừa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138