Cần một tấm bản đồ để in tờ rơi chỉ đường tới quán, nhúng vào trang web cửa hàng, hay làm đề tài môn địa lý mà không lo bản quyền, lựa chọn miễn phí đáng tin nhất là OpenStreetMap — bản đồ thế giới do cộng đồng vẽ, dữ liệu phát hành theo Giấy phép Cơ sở dữ liệu Mở (ODbL), được Quỹ OpenStreetMap (tổ chức phi lợi nhuận) duy trì. Đi kèm là phần mềm hệ thông tin địa lý mã nguồn mở QGIS để vẽ, tô màu, xuất bản đồ in. Điều kiện quan trọng nhất: dùng được cả cho mục đích kinh doanh, nhưng phải ghi rõ nguồn "© Những người đóng góp OpenStreetMap" ở chỗ người xem nhìn thấy, và nếu bạn chỉnh sửa rồi phát hành lại phần dữ liệu thì dữ liệu đó cũng phải mở.
Đánh đổi nằm ở hai chỗ. Một là độ đầy đủ không đều: phố lớn ở thành phố thường chi tiết, đường làng, ngõ nhỏ có nơi còn thiếu. Hai là "dữ liệu miễn phí" khác "máy chủ miễn phí": máy chủ ảnh bản đồ của dự án chỉ dành cho lượng dùng nhỏ, trang web nhiều lượt xem phải dùng nhà cung cấp riêng hoặc tự dựng. Bài này đi qua những gì dùng được, điều kiện ghi nguồn, cách lấy một tấm bản đồ in trong mười lăm phút và cách tự thêm cửa hàng của mình vào bản đồ.
Nhu cầu nào dùng được gì, và điều kiện ra sao
Cùng một nguồn dữ liệu nhưng mỗi cách dùng có điều kiện khác. Bảng sau xếp theo nhu cầu hay gặp của cửa hàng nhỏ, giáo viên, sinh viên và người làm tài liệu cộng đồng.
| Nhu cầu | Dùng gì | Điều kiện | Giới hạn cần biết |
|---|---|---|---|
| In tờ rơi, danh thiếp có sơ đồ chỉ đường | Ảnh chụp vùng bản đồ xuất từ trang chính thức, hoặc tự vẽ bằng QGIS | Ghi "© Những người đóng góp OpenStreetMap" ngay trên hoặc cạnh bản đồ | Ảnh xuất trực tiếp có độ phân giải vừa phải; in khổ lớn nên dựng lại bằng QGIS |
| Nhúng bản đồ vào trang web cửa hàng | Thư viện bản đồ mã nguồn mở như Leaflet kèm lớp nền OpenStreetMap | Dòng ghi nguồn phải hiện trên bản đồ, không giấu trong trang điều khoản | Máy chủ ảnh của dự án không dành cho trang nhiều lượt xem; phải tuân chính sách sử dụng của máy chủ |
| Đề tài, luận văn cần lớp đường, sông, ranh giới | Tải dữ liệu thô rồi mở bằng QGIS | Ghi nguồn trong phần tài liệu tham khảo và trên hình | Ranh giới hành chính trong dữ liệu cộng đồng không phải bản đồ chính thức của nhà nước |
| Bản đồ điện thoại dùng khi mất mạng | Ứng dụng mã nguồn mở dựa trên OpenStreetMap | Tải vùng bản đồ trước khi đi | Dữ liệu tìm kiếm địa chỉ, giờ mở cửa thường không đầy đủ bằng dịch vụ thương mại |
| Sửa, thêm địa điểm | Trình sửa trên trang chính thức | Tạo tài khoản; chỉ vẽ cái mình biết hoặc thấy tận mắt | Không được chép từ bản đồ thương mại hay ảnh vệ tinh không cho phép |
Điều khoản ghi nguồn và chính sách máy chủ có thể được dự án cập nhật; kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức trước khi đưa bản đồ vào sản phẩm in số lượng lớn hay trang web chạy lâu dài.
Giấy phép ODbL nói gì, nói bằng ngôn ngữ đời thường
ODbL là giấy phép dành cho cơ sở dữ liệu, tức là tập hợp các điểm, đường, vùng cùng thông tin đi kèm như tên phố, loại cửa hàng. Nó cho phép ba việc: sao chép, phân phối và dùng dữ liệu; tạo sản phẩm từ dữ liệu như tấm bản đồ in hay ứng dụng; chỉnh sửa và bổ sung. Không phân biệt mục đích cá nhân hay kinh doanh. Đổi lại có ba nghĩa vụ: ghi công, giữ mở phần dữ liệu đã sửa nếu bạn phân phối nó, và không dùng biện pháp kỹ thuật để khoá dữ liệu lại.
Điểm người ta hay nhầm là khác biệt giữa "sản phẩm tạo ra" và "cơ sở dữ liệu phái sinh". Tấm bản đồ in trên tờ rơi là sản phẩm tạo ra: bạn giữ bản quyền thiết kế tờ rơi của mình, chỉ cần ghi nguồn bản đồ. Nhưng nếu bạn lấy dữ liệu đường xá, thêm vào một nghìn điểm cửa hàng rồi bán lại cả tập dữ liệu đó, thì tập dữ liệu mới là phái sinh, phải phát hành theo cùng giấy phép. Với cửa hàng nhỏ và người làm tài liệu, gần như chỉ gặp trường hợp thứ nhất.
Dòng ghi nguồn chuẩn là "© Những người đóng góp OpenStreetMap" hoặc bản tiếng Anh tương ứng. Trên tấm bản đồ in, đặt ở góc bản đồ với cỡ chữ đọc được. Trên web, thư viện bản đồ phổ biến tự hiện dòng này ở góc dưới; đừng xoá bằng mã giao diện cho "gọn".
Lấy một tấm bản đồ in chỉ đường tới cửa hàng trong 15 phút
Cách đơn giản nhất không cần cài gì; cách đẹp hơn dùng QGIS. Dưới đây là đường ngắn cho người chưa từng làm bản đồ.
- Mở trang chính thức của OpenStreetMap bằng cách gõ đúng tên dự án; không dùng các trang "tải bản đồ OSM miễn phí" kèm nút tải tệp cài đặt.
- Phóng tới khu vực cửa hàng, kiểm tra đường, tên ngõ có đúng không. Nếu thiếu, ghi chú lại để sửa sau.
- Bấm nút chia sẻ ở thanh bên phải, chọn xuất ảnh, đặt khung bao quanh vùng cần in, chọn định dạng ảnh và tỉ lệ phù hợp khổ giấy.
- Mở ảnh bằng phần mềm đồ hoạ (ví dụ phần mềm mã nguồn mở GIMP hoặc Inkscape), thêm một dấu chấm đỏ ở vị trí cửa hàng và vài chữ chỉ mốc dễ nhận như ngã tư, chợ.
- Thêm dòng "© Những người đóng góp OpenStreetMap" ở góc dưới bản đồ, cỡ chữ không nhỏ hơn chữ chú thích trên tờ rơi.
- In thử một bản, đưa người không quen đường đọc thử. Họ tìm được đường trong một phút là đạt.
Nếu cần khổ lớn như băng rôn hay bảng hướng dẫn trong khu dân cư, nên cài QGIS từ trang chính thức của dự án, tải dữ liệu vùng nhỏ rồi tự tô màu, cỡ chữ. Bộ cài QGIS khá nặng; chỉ chọn bản phát hành dài hạn nếu bạn không cần tính năng mới nhất.
Tự thêm cửa hàng của mình vào bản đồ, đúng luật cộng đồng
Một lợi ích ít người tận dụng: bạn có thể tự thêm điểm cửa hàng, giờ mở cửa, loại hàng vào OpenStreetMap, và các ứng dụng dùng dữ liệu này sẽ hiển thị theo. Tạo tài khoản cần email, tên người dùng và mật khẩu; không phải trả gì. Trình sửa cơ bản chạy ngay trên trình duyệt, có hướng dẫn từng bước cho người mới.
Luật cộng đồng có mấy điểm cần giữ. Thứ nhất, chỉ thêm thông tin có thật và kiểm chứng được; dữ liệu là để mọi người dùng, không phải bảng quảng cáo, nên tên điểm là tên cửa hàng, không nhồi khẩu hiệu hay "giá rẻ nhất". Thứ hai, tuyệt đối không chép thông tin từ bản đồ thương mại hoặc từ ảnh chụp màn hình dịch vụ khác — làm vậy là đưa dữ liệu có bản quyền vào một cơ sở dữ liệu mở, và cộng đồng sẽ gỡ bỏ. Thứ ba, ghi lý do sửa đổi ngắn gọn, ví dụ "thêm cửa hàng, khảo sát tại chỗ". Người kiểm duyệt tình nguyện nhìn vào đó để tin bạn.
Thêm điểm cửa hàng là thông tin công khai, nên đừng đưa số điện thoại cá nhân hay địa chỉ nhà riêng nếu bạn không muốn công khai. Với hộ kinh doanh tại nhà, có thể chỉ ghi tên ngõ và giờ mở cửa.
Những giới hạn phải chấp nhận khi dùng bản đồ cộng đồng
Không phải bản đồ chính thức. Ranh giới hành chính, đường biên giới trong OpenStreetMap là dữ liệu cộng đồng, không có giá trị pháp lý. Tài liệu dùng cho hồ sơ đất đai, quy hoạch hay xuất bản chính thức phải dùng bản đồ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền cung cấp, và tuân quy định về xuất bản bản đồ.
Độ đầy đủ khác nhau theo vùng. Phố lớn ở đô thị thường có cả số nhà, cửa hàng; vùng nông thôn có khi chỉ có đường chính. Trước khi in, đi thực địa hoặc hỏi người địa phương để kiểm lại.
Máy chủ ảnh không phải dịch vụ miễn phí vô hạn. Dữ liệu thì miễn phí, nhưng máy chủ phát ảnh bản đồ của dự án chạy bằng tiền quyên góp và có chính sách sử dụng. Trang web nhỏ dùng vừa phải thì ổn; trang lớn hay ứng dụng nhiều người dùng nên dùng nhà cung cấp lớp nền khác hoặc tự dựng máy chủ.
Tìm địa chỉ kém hơn dịch vụ thương mại. Nhiều số nhà, tên toà nhà chưa có trong dữ liệu, nên chức năng tìm kiếm địa chỉ có thể không ra. Đây là đánh đổi của dữ liệu do tình nguyện viên làm; bù lại, bạn được tự sửa.
Ứng dụng lạ dựa trên dữ liệu mở. Có ứng dụng bản đồ mã nguồn mở rất tốt, nhưng cũng có ứng dụng lấy dữ liệu mở rồi nhồi quảng cáo, đòi quyền danh bạ. Chọn ứng dụng có mã nguồn công khai, ghi rõ nguồn dữ liệu, và chỉ cấp quyền vị trí khi đang dùng.
Tình huống: tiệm bánh nhỏ cần sơ đồ trên tờ rơi và trang bán hàng
Chị Lan mở tiệm bánh trong một con hẻm, khách hay gọi điện hỏi đường. Chị định chụp màn hình một ứng dụng bản đồ quen thuộc để in tờ rơi, nhưng cậu em học công nghệ thông tin nhắc rằng ảnh chụp đó không được phép in để quảng cáo. Hai chị em mở OpenStreetMap, thấy con hẻm có nhưng chưa có tên. Cậu em tạo tài khoản, thêm tên hẻm và điểm tiệm bánh, ghi "khảo sát tại chỗ". Vài ngày sau, dữ liệu mới đã hiện trên bản đồ. Họ xuất ảnh vùng quanh tiệm, chấm thêm biểu tượng chiếc bánh, ghi dòng nguồn ở góc rồi in năm trăm tờ rơi. Trên trang bán hàng, cậu em nhúng bản đồ bằng thư viện Leaflet, giữ nguyên dòng ghi nguồn. Vướng duy nhất: chị Lan muốn bỏ dòng chữ nhỏ ở góc cho "sạch". Cậu em giải thích đó là điều kiện để được dùng miễn phí, bỏ đi là vi phạm giấy phép. Chị giữ lại. Số cuộc gọi hỏi đường giảm hẳn.
Cái lợi lâu dài ở đây không chỉ là tấm bản đồ: điểm tiệm bánh giờ nằm trong dữ liệu mở, nên mọi ứng dụng dùng nguồn này đều thấy, mà không mất đồng nào. Đó là kiểu "miễn phí" có qua có lại — bạn dùng, bạn cũng góp một phần.
Câu hỏi thường gặp
Dùng bản đồ OpenStreetMap cho mục đích kinh doanh có phải trả phí không?
Không phải trả phí bản quyền dữ liệu. Giấy phép ODbL cho phép dùng thương mại, miễn là ghi rõ nguồn và giữ mở phần dữ liệu đã chỉnh sửa nếu bạn phân phối lại. Chi phí chỉ phát sinh nếu bạn thuê máy chủ hoặc dịch vụ hiển thị bản đồ cho trang lớn.
Dòng ghi nguồn cho bản đồ OpenStreetMap viết thế nào là đúng?
Viết "© Những người đóng góp OpenStreetMap" hoặc bản tiếng Anh tương ứng, đặt ở chỗ người xem thấy được trên hoặc cạnh bản đồ. Không giấu trong trang điều khoản, không thu nhỏ tới mức không đọc nổi, và không xoá dòng tự hiện của thư viện bản đồ.
Có dùng ranh giới hành chính trong OpenStreetMap làm hồ sơ chính thức được không?
Không nên. Đây là dữ liệu cộng đồng, không có giá trị pháp lý. Hồ sơ đất đai, quy hoạch, ấn phẩm xuất bản chính thức phải dùng bản đồ của cơ quan nhà nước có thẩm quyền và tuân quy định hiện hành về bản đồ.
Tự thêm cửa hàng của mình vào OpenStreetMap có bị coi là quảng cáo không?
Thêm tên, loại hình, giờ mở cửa đúng sự thật là đóng góp hợp lệ. Nhồi khẩu hiệu, chữ "rẻ nhất", hoặc tạo nhiều điểm giả để chiếm chỗ thì bị coi là spam và sẽ bị gỡ. Chỉ ghi thông tin bạn muốn công khai.
Chép thông tin từ bản đồ thương mại sang OpenStreetMap có được không?
Không được. Dữ liệu của bản đồ thương mại có bản quyền, chép sang làm bẩn cơ sở dữ liệu mở và cộng đồng sẽ gỡ toàn bộ chỉnh sửa đó. Chỉ thêm thông tin bạn tự khảo sát hoặc từ nguồn đã cho phép dùng.
Phần mềm QGIS có miễn phí hoàn toàn và an toàn không?
QGIS là phần mềm mã nguồn mở, miễn phí cho mọi mục đích, không quảng cáo. An toàn khi bạn tải từ trang chính thức của dự án; tránh trang tải trung gian gói kèm trình cài đặt lạ. Máy cần dung lượng trống khá lớn.