Muốn học tiếng Anh từ đầu mà không đóng học phí, bạn ghép được ba nguồn miễn phí thật: từ điển mở do cộng đồng biên soạn như Wiktionary để tra nghĩa và nghe phát âm, phần mềm thẻ ghi nhớ mã nguồn mở Anki để ôn từ vựng, và chuyên mục học tiếng Anh của các đài phát thanh công cộng quốc tế để luyện nghe. Điều kiện quan trọng nhất không nằm ở giấy phép mà ở chỗ: miễn phí thì không ai chấm bài, không ai nhắc lịch, không ai cấp chứng chỉ. Bạn trả bằng kỷ luật của chính mình.
Phần dưới đây xếp các nguồn đó thành lịch sáu tháng, ghi rõ cái nào cần tài khoản, cái nào có quảng cáo, cái nào chỉ miễn phí một phần. Sáu tháng không đủ để nói như người bản xứ, và cũng không ai hứa được điều đó; mục tiêu thực tế là đọc hiểu đoạn văn ngắn, nghe được bản tin chậm và tự giới thiệu bản thân không vấp.
Mỗi kỹ năng dùng nguồn miễn phí nào, điều kiện ra sao
Trước khi tải bất cứ thứ gì, nhìn bảng này để biết mình đang đổi cái gì lấy chữ "miễn phí". Các ô "điều kiện" là điểm hay bị bỏ qua nhất.
| Kỹ năng | Dùng gì miễn phí | Miễn phí cho ai | Giới hạn hoặc đánh đổi | Phần nào phải trả |
|---|---|---|---|---|
| Tra nghĩa, phát âm | Wiktionary (từ điển mở của Wikimedia) | Mọi người, không cần tài khoản | Do cộng đồng viết nên chất lượng mục từ không đều | Không có |
| Ôn từ vựng | Anki, phần mềm thẻ ghi nhớ mã nguồn mở | Bản máy tính và bản Android | Phải tự làm hoặc tự chọn bộ thẻ, giao diện khô | Bản cho iPhone là ứng dụng trả phí |
| Nghe | Chuyên mục học tiếng Anh của đài công cộng quốc tế | Mọi người nghe trực tuyến | Lịch phát và chuyên mục có thể bị cắt giảm | Thường không có |
| Đọc | Bản tiếng Anh đơn giản của Wikipedia, sách hết bảo hộ | Mọi người | Văn bản cũ có từ ngữ lạ, bản đơn giản không phủ mọi chủ đề | Không có |
| Nói, sửa lỗi | Câu lạc bộ ở thư viện, nhà văn hoá, trường học | Thường mở cho người ngoài, tuỳ nơi | Không ai sửa lỗi kỹ cho từng người | Một số nơi thu phí sinh hoạt nhỏ |
| Ứng dụng học từ vựng phổ biến | Bản miễn phí của ứng dụng thương mại | Ai có tài khoản | Quảng cáo, giới hạn lượt sai mỗi ngày, thu dữ liệu sử dụng | Gói trả phí để bỏ quảng cáo và mở bài nâng cao |
Ứng dụng thương mại không có lỗi gì khi kiếm tiền, nhưng bạn cần biết mình là khách hàng hay là món hàng. Bản miễn phí kèm quảng cáo và thu dữ liệu hành vi học; nếu thấy phiền, các nguồn mở ở trên đủ để đi hết sáu tháng đầu. Tình trạng miễn phí của từng nguồn có thể đổi, nên kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức trước khi dùng.
Tháng một và hai: âm, chữ và năm trăm từ đầu tiên
Hai tháng đầu chỉ làm hai việc: nghe đúng âm và có vốn từ đủ dùng. Mỗi ngày dành khoảng ba mươi phút. Mười phút đầu học bảng phiên âm quốc tế, tức bộ ký hiệu ghi cách đọc nằm giữa hai dấu gạch chéo trong từ điển. Wiktionary có mục phát âm kèm tệp âm thanh cho phần lớn từ thông dụng; bạn bấm nghe, nhại theo, rồi tự ghi âm giọng mình để so.
Hai mươi phút còn lại dành cho từ vựng. Bạn tạo một bộ thẻ trong Anki, mỗi ngày thêm khoảng mười từ thuộc các chủ đề gần đời sống: gia đình, công việc, ăn uống, đi lại, mua bán. Mặt trước ghi từ tiếng Anh, mặt sau ghi nghĩa, phiên âm và một câu ví dụ tự đặt. Phần mềm sẽ tự tính ngày nhắc lại, từ nào nhớ chắc thì giãn ra, từ nào hay quên thì hiện dày hơn. Đây là kỹ thuật ôn ngắt quãng, có cơ sở từ nghiên cứu về trí nhớ chứ không phải mẹo vặt.
Cuối tháng hai, nếu đều đặn, bạn có khoảng năm trăm từ và đọc được phiên âm của từ lạ. Chưa nói được câu dài là bình thường. Điều cần tránh là tải cùng lúc năm ứng dụng rồi bỏ cả năm sau một tuần.
Tháng ba và bốn: đọc chậm, nghe chậm, ngữ pháp vừa đủ
Khi đã có vốn từ nền, bạn chuyển sang đọc và nghe những thứ được làm cho người học. Bản tiếng Anh đơn giản của Wikipedia viết bằng câu ngắn, từ phổ thông, hợp để đọc về chủ đề mình đã biết bằng tiếng Việt: một con vật, một thành phố, một môn thể thao. Biết trước nội dung thì não chỉ phải lo phần ngôn ngữ. Mỗi bài đọc, chép năm từ mới vào Anki kèm nguyên câu chứa nó.
Phần nghe dùng chuyên mục học tiếng Anh của các đài phát thanh công cộng quốc tế. Nhiều đài có bản tin đọc chậm, từ vựng giới hạn, kèm bản chép lời. Cách nghe hiệu quả là nghe một lần không nhìn chữ, nghe lần hai có bản chép lời, lần ba lại bỏ chữ ra. Sách nói của LibriVox, dự án tình nguyện đọc sách hết bảo hộ bản quyền, cũng dùng được, nhưng giọng đọc và tốc độ tuỳ người đọc nên chọn bản rõ tiếng.
Ngữ pháp chỉ học vừa đủ để hiểu câu đang đọc: thì hiện tại, quá khứ, tương lai, câu hỏi, câu phủ định. Học ngữ pháp tách rời khỏi bài đọc thường quên rất nhanh. Gặp cấu trúc lạ trong bài thì tra, ghi một ví dụ, rồi chờ gặp lại ở bài khác.
Tháng năm và sáu: bắt đầu nói và viết
Viết nhật ký ba câu mỗi ngày. Ba câu đơn giản về việc trong ngày. Không ai chấm thì bạn tự đối chiếu với từ điển và câu mẫu đã gặp. Cuối tuần đọc lại cả bảy ngày, sửa những lỗi tự nhận ra. Viết đều quan trọng hơn viết hay.
Nói một mình có ghi âm. Chọn một chủ đề, nói liền hai phút, ghi âm bằng điện thoại, nghe lại. Lần đầu sẽ ngượng và nhiều chỗ ngắt, nhưng đây là cách rẻ nhất để thấy mình vấp ở đâu.
Tìm một chỗ nói thật. Câu lạc bộ tiếng Anh ở thư viện, nhà văn hoá hoặc trường đại học thường mở cửa cho người ngoài. Mục tiêu tháng sáu chỉ là nói được vài phút về bản thân mà không phải dừng lại dịch trong đầu.
Đo lại trình độ. Làm một bài kiểm tra trình độ miễn phí trên mạng để biết mình đang quanh mức nào của khung tham chiếu. Kết quả chỉ để định hướng, không thay chứng chỉ, và đừng tin bài kiểm tra nào đòi số điện thoại rồi mới trả điểm.
Bắt đầu trong mười lăm phút, an toàn từ khâu tải
Buổi đầu tiên chỉ cần dựng xong bộ đồ nghề. Làm đúng thứ tự để khỏi cài nhầm phần mềm rác:
- Tìm đúng tên dự án Anki trên công cụ tìm kiếm, mở trang chính thức của dự án, không bấm vào các ô quảng cáo nằm trên cùng kết quả tìm kiếm vì trang tải giả hay mua vị trí đó.
- Tải bộ cài cho máy tính hoặc bản Android từ kho ứng dụng chính thức. Nếu trình cài đặt hỏi cài thêm thanh công cụ, phần mềm diệt virus hay trình duyệt khác thì đó không phải bản gốc, dừng lại.
- Tạo bộ thẻ đầu tiên, đặt tên theo tháng, nhập mười từ. Bạn không cần tài khoản để dùng Anki trên một máy; tài khoản chỉ cần khi muốn đồng bộ giữa nhiều máy.
- Mở Wiktionary bằng trình duyệt, tra thử một từ, bấm nghe phát âm. Không cần đăng ký.
- Đặt một lời nhắc cố định mỗi ngày trên điện thoại, cùng một giờ. Thói quen giữ lộ trình sống, không phải ứng dụng.
Anki trên điện thoại chỉ cần quyền lưu trữ và thông báo. Ứng dụng học nào đòi đọc danh bạ, tin nhắn hay vị trí liên tục là xin nhiều hơn mức cần, nên từ chối hoặc gỡ.
Tình huống: Nam, năm nhất, không muốn đóng tiền trung tâm
Nam học năm nhất, điểm tiếng Anh cấp ba trung bình, trường yêu cầu đạt chuẩn đầu ra trước khi tốt nghiệp. Bạn bè rủ đăng ký khoá ở trung tâm, Nam muốn thử tự học trước. Tuần đầu Nam cài cùng lúc ba ứng dụng học từ vựng có bản miễn phí, tới tuần thứ hai thì bực vì quảng cáo chen giữa bài và giới hạn số lần trả lời sai mỗi ngày.
Nam gỡ hai ứng dụng, giữ Anki trên máy tính và điện thoại, tra từ bằng Wiktionary, nghe bản tin chậm của một đài công cộng trên đường đi học. Vướng lớn nhất ở tháng thứ ba: không ai sửa phát âm. Nam vào câu lạc bộ tiếng Anh của thư viện trường mỗi chiều thứ bảy. Sau sáu tháng, bài kiểm tra trình độ miễn phí xếp Nam ở mức sơ trung cấp, vẫn chưa đủ chuẩn đầu ra nhưng đã biết rõ còn thiếu kỹ năng nào, và khi quyết định học thêm lớp luyện thi thì chọn đúng lớp cho phần còn thiếu thay vì học lại từ đầu.
Điểm đáng học từ Nam là bớt nguồn chứ không thêm nguồn. Ba nguồn dùng đều tốt hơn mười nguồn dùng dở.
Khi nào miễn phí là chưa đủ
Tự học miễn phí đi được rất xa ở phần đọc, nghe và vốn từ. Nó yếu ở hai chỗ: phản hồi cho bài nói, bài viết, và chứng nhận trình độ. Nếu bạn cần chứng chỉ để xét tốt nghiệp, xin việc hay du học, kỳ thi chứng chỉ luôn có lệ phí và không có nguồn miễn phí nào thay được. Nếu bạn cần ai đó sửa phát âm kỹ, câu lạc bộ chỉ giúp một phần.
Lúc đó, cách khôn là dùng sáu tháng tự học để đến lớp trả phí với nền tốt hơn, chọn lớp ngắn cho đúng kỹ năng còn yếu. Cẩn thận với quảng cáo "học thử miễn phí trọn đời" hay "tặng khoá học trị giá lớn": phần lớn là lời mời để lấy số điện thoại của bạn. Nếu một trang yêu cầu chuyển khoản để "nhận quà khoá học miễn phí" thì đó là dấu hiệu lừa đảo; bị chiếm đoạt tiền thì báo công an qua 113.
Câu hỏi thường gặp
Tự học tiếng Anh hoàn toàn miễn phí có đạt được chuẩn đầu ra đại học không?
Có người đạt được, nhưng không nên lấy đó làm kế hoạch duy nhất. Nguồn miễn phí đủ cho vốn từ, đọc và nghe; phần nói và viết cần người sửa. Chuẩn đầu ra thường đòi chứng chỉ, mà kỳ thi chứng chỉ luôn thu lệ phí. Hãy dùng tự học để giảm số giờ phải học lớp trả phí.
Anki có thật sự miễn phí không, có bị thu phí ẩn không?
Anki là phần mềm mã nguồn mở. Bản cho máy tính và bản Android miễn phí, không quảng cáo, không bắt tạo tài khoản. Bản dành cho iPhone là ứng dụng trả phí của cùng dự án, tiền dùng để nuôi việc phát triển. Hãy kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức trước khi cài.
Mỗi ngày nên học bao lâu nếu đi làm hoặc đi học bận?
Ba mươi phút đều đặn mỗi ngày có ích hơn ba tiếng dồn vào cuối tuần. Ôn thẻ từ vựng chiếm mười đến mười lăm phút, phần còn lại đọc hoặc nghe. Ngày quá bận thì chỉ ôn thẻ, đừng bỏ trắng, vì thuật toán ôn ngắt quãng phụ thuộc vào việc bạn quay lại đúng hạn.
Có nên dùng song song nhiều ứng dụng học tiếng Anh miễn phí không?
Không nên quá hai. Mỗi ứng dụng có cách sắp bài riêng, dùng nhiều thì vốn từ bị lặp mà thời gian bị chia nhỏ. Thêm nữa, mỗi ứng dụng thương mại thu dữ liệu sử dụng và chèn quảng cáo theo cách khác nhau. Chọn một nguồn ôn từ, một nguồn nghe đọc là đủ.
Học từ đầu thì có cần học ngữ pháp bài bản trước không?
Không cần học trọn một cuốn ngữ pháp trước khi đọc. Người mới nên học vài cấu trúc nền như các thì cơ bản, câu hỏi, câu phủ định, rồi gặp cấu trúc nào trong bài đọc thì tra cấu trúc đó. Ngữ pháp gắn với câu thật nhớ lâu hơn nhiều so với học thuộc quy tắc.
Thấy quảng cáo tặng khoá học tiếng Anh miễn phí kèm quà thì có nên đăng ký?
Hãy xem họ đòi gì. Nếu chỉ cần email để gửi tài liệu, rủi ro là thư quảng cáo. Nếu đòi số căn cước, mã xác nhận gửi về điện thoại hay yêu cầu chuyển khoản phí nhận quà thì dừng ngay. Đã mất tiền thì giữ lại tin nhắn, biên lai và báo công an qua 113.