HoanToan.comHoàn Toàn
Sách, tài liệu và dữ liệu mở

Số liệu thống kê miễn phí: lấy số chính thức cho tiểu luận, báo cáo, kinh doanh

Niên giám thống kê, kết quả tổng điều tra, kho dữ liệu của Ngân hàng Thế giới đều xem miễn phí. Lấy ở đâu, đọc cho đúng định nghĩa và ghi nguồn ra sao.

Vietnamese economics student with a ponytail copying figures into a notebook beside a laptop with a blank screen, university library carrel, overhead angle, warm natural light

Cần con số dân số một tỉnh, thu nhập bình quân, số doanh nghiệp theo ngành hay chỉ số giá tiêu dùng, nguồn miễn phí đáng tin nhất là ấn phẩm của cơ quan thống kê nhà nước: niên giám thống kê cả nước và từng tỉnh, báo cáo tình hình kinh tế – xã hội định kỳ, kết quả các cuộc tổng điều tra như tổng điều tra dân số và nhà ở. Với số liệu so sánh nhiều nước, kho dữ liệu mở của Ngân hàng Thế giới và các cơ quan của Liên Hợp Quốc cho xem, tải bảng tính không mất tiền. Điều kiện quan trọng nhất: số liệu công khai được dùng lại trong bài viết, báo cáo, nhưng phải ghi đúng cơ quan, tên ấn phẩm và năm, và không được sửa số rồi vẫn gắn tên cơ quan.

Cái khó không nằm ở chỗ tìm mà ở chỗ đọc. Cùng một chữ "thu nhập" nhưng mỗi cuộc điều tra định nghĩa một kiểu; số sơ bộ của năm nay sẽ bị điều chỉnh vào năm sau; số tính theo giá hiện hành không so thẳng được với số theo giá so sánh. Phần dưới đi qua từng nguồn, cách đọc cho khỏi sai, cách lấy một con số trong mười lăm phút, và cái quyền ít người dùng: yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin khi số bạn cần chưa được công bố sẵn.

Nguồn số liệu miễn phí: loại số, điều kiện và chỗ hay vướng

Danh sách dưới đây chỉ gồm nguồn công cộng: cơ quan nhà nước và tổ chức quốc tế. Các trang tổng hợp số liệu thương mại, kể cả trang cho xem vài biểu đồ miễn phí, không nằm trong bảng vì thường khoá bảng gốc sau tường thu phí.

NguồnCó loại số nàoĐiều kiện dùngChỗ hay vướng
Niên giám thống kê cả nướcDân số, lao động, doanh nghiệp, nông nghiệp, công nghiệp, giáo dục, y tế theo nămXem và tải bản điện tử miễn phí; ghi nguồn khi tríchBản điện tử thường ra muộn vài tháng sau năm thống kê
Niên giám thống kê cấp tỉnhSố chi tiết tới huyện, có khi tới xã, theo từng ngànhĐăng trên trang của cơ quan thống kê địa phương; một số nơi chỉ có bản in đặt ở thư viện tỉnhSau sắp xếp đơn vị hành chính, số các năm cũ và năm mới khác ranh giới
Kết quả tổng điều tra dân số và nhà ởCơ cấu tuổi, học vấn, di cư, điều kiện nhà ởBáo cáo kết quả công bố miễn phíMười năm mới làm một lần; giữa kỳ dùng điều tra mẫu
Báo cáo kinh tế – xã hội định kỳTăng trưởng, chỉ số giá, sản xuất, xuất nhập khẩuCông bố công khai theo lịchPhần lớn là số sơ bộ, sẽ được điều chỉnh
Kho dữ liệu mở của Ngân hàng Thế giớiHàng nghìn chỉ tiêu cho mọi quốc gia, chuỗi nhiều nămTải bảng tính miễn phí, giấy phép ghi công cho phép dùng lại cả thương mạiSố của Việt Nam ở đây có thể lệch nhẹ với số trong nước do khác cách tính hoặc thời điểm cập nhật
Cổng dữ liệu của bộ, ngành, địa phươngDanh mục cơ sở, trường học, bệnh viện, số liệu chuyên ngànhTuỳ cổng; đọc điều khoản dùng lại ở trangĐịnh dạng không đều, có bộ chỉ là tệp văn bản chụp lại

Trang và cách tổ chức số liệu của các cơ quan thay đổi khi bộ máy được sắp xếp lại, nên tìm theo tên cơ quan hiện hành và kiểm lại điều kiện dùng lại trên trang chính thức trước khi đưa vào ấn phẩm phát hành rộng.

Đọc một con số thống kê cho khỏi sai

Tìm phần giải thích thuật ngữ trước. Mỗi niên giám có phần "giải thích thuật ngữ, nội dung và phương pháp tính" ở đầu từng chương. "Lao động có việc làm", "thu nhập bình quân đầu người một tháng", "doanh nghiệp đang hoạt động" đều có định nghĩa riêng; đọc lướt bảng mà bỏ phần này là dễ so khập khiễng.

Phân biệt số sơ bộ và số chính thức. Số của năm gần nhất thường ghi chữ "sơ bộ" hoặc ký hiệu tương đương. Năm sau nó có thể được sửa. Khi viết, ghi rõ "số sơ bộ" để người đọc hiểu vì sao con số của bạn khác con số họ thấy sau này.

Giá hiện hành khác giá so sánh. Giá trị sản xuất tính theo giá hiện hành đã gồm lạm phát; muốn nói "tăng thật bao nhiêu" phải dùng chuỗi theo giá so sánh. Đặt hai năm cạnh nhau theo giá hiện hành rồi kết luận tăng trưởng là lỗi kinh điển của tiểu luận.

Để ý ranh giới hành chính. Khi tỉnh, huyện, xã được sáp nhập hay chia tách, số của năm trước và năm sau không cùng một vùng. Đọc ghi chú cuối bảng, hoặc tự cộng lại các đơn vị cũ cho khớp ranh giới mới trước khi so.

Số điều tra mẫu có sai số. Nhiều chỉ tiêu như thu nhập, chi tiêu hộ gia đình đến từ điều tra mẫu, chỉ đại diện ở cấp vùng hoặc tỉnh. Chênh lệch nhỏ giữa hai huyện từ số mẫu không đủ để kết luận huyện nào giàu hơn.

Lấy một con số cần dùng trong 15 phút

Ví dụ cần số dân và tỷ lệ dân thành thị của một tỉnh để đưa vào kế hoạch mở cửa hàng. Trình tự dưới đây áp dụng được cho phần lớn chỉ tiêu.

  1. Gõ tên cơ quan thống kê và tên tỉnh vào công cụ tìm kiếm, chọn kết quả có tên miền của cơ quan nhà nước. Bỏ qua trang tự xưng "kho số liệu thống kê" đòi đăng ký tài khoản hay nạp tiền để tải bảng.
  2. Vào mục ấn phẩm, chọn niên giám mới nhất của tỉnh. Nếu chỉ có tệp PDF, tải về máy; không cần cài thêm phần mềm, trình duyệt đọc được.
  3. Mở mục lục, tìm chương dân số và lao động, đọc trước phần giải thích thuật ngữ của chương.
  4. Chép con số vào bảng tính kèm bốn thông tin: tên bảng, số trang, năm của số liệu, năm xuất bản. Tô màu khác cho số sơ bộ.
  5. Đối chiếu nhanh với một nguồn thứ hai, ví dụ báo cáo kết quả tổng điều tra gần nhất. Chênh lệch lớn thì đọc lại định nghĩa trước khi chọn số nào.
  6. Viết dòng nguồn ngay dưới bảng hoặc biểu đồ của bạn, trước khi quên.

Với số quốc tế, kho dữ liệu của Ngân hàng Thế giới cho tải bảng tính theo chỉ tiêu và quốc gia, không cần tài khoản. Nhớ đọc phần ghi chú nguồn của từng chỉ tiêu: nhiều số ở đó lại được lấy từ cơ quan thống kê các nước.

Dùng lại và ghi nguồn: được làm gì với số liệu công khai

Số liệu thống kê do cơ quan nhà nước công bố là thông tin công khai, đọc và trích dẫn không phải xin phép. Trong tiểu luận, báo cáo nội bộ, bài báo hay kế hoạch kinh doanh gửi ngân hàng, bạn được đưa số, vẽ lại biểu đồ, tính thêm tỷ lệ. Điều kiện là ghi đúng nguồn: tên cơ quan, tên ấn phẩm, năm xuất bản, và số trang hoặc tên bảng nếu là tài liệu học thuật. Khi bạn tự tính thêm, ví dụ lấy hai cột chia cho nhau, ghi "tính toán từ số liệu của…" để người đọc biết phần nào là của bạn.

Không được làm hai việc. Thứ nhất, sửa số rồi vẫn để nguyên tên cơ quan như thể đó là số chính thức. Thứ hai, chụp lại cả cuốn niên giám để bán hoặc đăng thành "bộ số liệu độc quyền". Phần trình bày, bố cục của ấn phẩm vẫn thuộc về đơn vị phát hành.

Kho dữ liệu của Ngân hàng Thế giới phần lớn phát hành theo giấy phép Creative Commons Ghi công (CC BY), cho phép dùng lại cả mục đích thương mại miễn là ghi nguồn; một vài bộ có điều khoản riêng, xem ở trang mô tả bộ dữ liệu. Với biểu đồ bạn tự vẽ từ số đó, bạn giữ quyền với hình vẽ của mình, chỉ cần ghi nguồn số. Cách ghi gọn: "Nguồn: tên tổ chức, tên bộ dữ liệu, năm truy cập".

Khi số bạn cần chưa được công bố: quyền yêu cầu cung cấp thông tin

Có những con số không nằm trong niên giám: số hộ kinh doanh theo từng phường, số học sinh từng trường, danh sách chợ trên địa bàn. Ngoài việc chờ, bạn có một kênh hợp pháp và không tốn phí: Luật Tiếp cận thông tin cho công dân quyền yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin mà cơ quan đó tạo ra hoặc nắm giữ, trừ loại thuộc bí mật hoặc bị hạn chế theo luật. Theo luật này, công dân không phải trả phí cho việc cung cấp thông tin, chỉ có thể phải trả chi phí thực tế để in, sao, chụp, gửi.

Cách làm: gửi phiếu yêu cầu tới đúng cơ quan đang giữ thông tin (ủy ban nhân dân cấp xã, phòng ban chuyên môn, sở), nêu rõ thông tin cần, mục đích, hình thức nhận. Nhiều cơ quan có đầu mối tiếp nhận yêu cầu ghi ở trang thông tin điện tử của mình. Thời hạn trả lời, mẫu phiếu và trường hợp bị từ chối được quy định trong luật và văn bản hướng dẫn; tra văn bản hiện hành hoặc hỏi trực tiếp bộ phận một cửa của cơ quan trước khi gửi.

Kênh này chậm hơn tải một tệp có sẵn, và không phải yêu cầu nào cũng được đáp ứng theo ý. Nhưng với sinh viên làm đề tài thực địa hay nhóm cộng đồng cần số liệu về địa phương mình, đây là con đường chính danh, tốt hơn nhiều so với mua "số liệu nội bộ" trôi nổi không rõ gốc.

Những bẫy quanh "số liệu miễn phí"

Số liệu là thứ dễ bị đóng gói lại để bán hoặc để lan truyền sai. Mấy dấu hiệu sau đáng dừng lại kiểm tra:

  • Trang yêu cầu nạp tiền hoặc gửi mã xác nhận qua điện thoại để "tải bản đầy đủ" của niên giám vốn được công bố miễn phí. Bản gốc lấy ở trang của cơ quan thống kê, không qua trung gian.
  • Bảng số lan truyền trên mạng xã hội không ghi nguồn, hoặc ghi "theo thống kê" mà không nói của ai, năm nào. Chưa lần ra gốc thì chưa dùng.
  • Biểu đồ cắt trục tung không bắt đầu từ số không, làm chênh lệch nhỏ trông thành lớn. Khi tự vẽ, giữ trục trung thực; khi đọc biểu đồ người khác, nhìn số trên trục trước khi nhìn độ cao cột.
  • "Báo cáo thị trường" bán kèm lời quảng cáo có số liệu độc quyền nhưng phần nền lại là số thống kê công khai được trình bày lại. Đọc phần nguồn ở cuối trước khi mua.
  • Tệp bảng tính gửi qua tin nhắn từ người lạ, đòi bật tính năng chạy mã lệnh để "xem số liệu". Đó là cách phát tán phần mềm độc hại; không bật, xoá tệp.

Nếu đã chuyển tiền cho một trang "bán số liệu" rồi bị chặn liên lạc, giữ lại bằng chứng giao dịch và báo công an qua 113.

Một tình huống: tiểu luận về lao động trẻ ở quê nhà

Nam học năm ba ngành kinh tế, chọn đề tài tiểu luận về lao động trẻ rời quê lên thành phố. Ban đầu cậu lấy một bảng số trên một trang tổng hợp, nhưng trang không ghi nguồn và đòi đăng ký để xem năm gần nhất. Cậu chuyển sang niên giám thống kê của tỉnh, tải bản điện tử, lấy số lao động theo nhóm tuổi qua năm năm, rồi lấy thêm báo cáo kết quả tổng điều tra dân số gần nhất cho số di cư. Vướng thứ nhất: hai năm cuối tỉnh vừa sáp nhập vài huyện, nên cậu cộng lại số các huyện cũ để so cho đúng. Vướng thứ hai: số năm gần nhất là sơ bộ, cậu ghi rõ trong chú thích. Muốn có số thanh niên đi làm xa của chính xã mình, cậu gửi phiếu yêu cầu cung cấp thông tin tới ủy ban xã và được hẹn trả lời bằng văn bản. Kết quả: tiểu luận có bảng số rõ nguồn, biểu đồ tự vẽ, một đoạn số liệu cấp xã hiếm thấy; giảng viên khen phần phương pháp hơn là phần kết luận.

Điều đáng học ở đây là thứ tự: nguồn chính thức trước, nguồn thứ hai để đối chiếu, rồi mới tới kênh yêu cầu thông tin cho phần chưa công bố. Không đồng nào phải trả, chỉ tốn thời gian đọc phần giải thích thuật ngữ — thứ mà phần lớn người dùng số liệu bỏ qua.

Câu hỏi thường gặp

Niên giám thống kê có được tải miễn phí không?

Có. Bản điện tử của niên giám cả nước và nhiều tỉnh được đăng trên trang của cơ quan thống kê, đọc và tải không mất phí, không cần tài khoản. Một số tỉnh chỉ có bản in, khi đó có thể đọc tại thư viện tỉnh.

Dùng số liệu thống kê nhà nước trong kế hoạch kinh doanh có phải xin phép không?

Không cần xin phép để trích số liệu đã công bố công khai. Điều kiện là ghi đúng tên cơ quan, ấn phẩm, năm, và không sửa số rồi vẫn gắn tên cơ quan. Phần tự tính thêm nên ghi rõ là tính toán của bạn.

Vì sao số của Việt Nam trong kho dữ liệu quốc tế khác số trong niên giám?

Thường do khác thời điểm cập nhật, khác phương pháp quy đổi hoặc khác định nghĩa chỉ tiêu. Khi viết về Việt Nam, ưu tiên số trong nước; khi so nhiều nước, dùng cùng một nguồn quốc tế cho mọi nước để giữ cùng cách tính.

Số liệu ghi chữ sơ bộ có dùng được không?

Dùng được, nhưng ghi rõ là số sơ bộ. Số này thường được điều chỉnh khi có số chính thức vào năm sau, nên người đọc sau này có thể thấy con số hơi khác. Với phân tích dài hạn, nên dựa vào chuỗi số chính thức của các năm trước.

Yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin có mất tiền không?

Theo Luật Tiếp cận thông tin, công dân không phải trả phí cho việc được cung cấp thông tin, chỉ có thể phải trả chi phí thực tế in, sao, chụp, gửi. Mẫu phiếu, thời hạn và trường hợp từ chối nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi bộ phận một cửa.

Có nên mua bộ số liệu thống kê bán trên mạng không?

Trước khi mua, kiểm xem số đó có trong ấn phẩm miễn phí của cơ quan thống kê không, vì nhiều bộ bán chỉ là số công khai được trình bày lại. Tránh trang đòi nạp tiền qua tin nhắn; bị chiếm đoạt tiền thì báo công an qua 113.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138