Cần một tài liệu bài bản về chăm sóc cây trồng, an toàn thực phẩm, nuôi dạy trẻ nhỏ, sơ cứu hay tổ chức lớp học, có một kho ít người khai thác: ấn phẩm của các tổ chức quốc tế như Tổ chức Y tế Thế giới, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc, UNESCO, UNICEF, Ngân hàng Thế giới, cùng tài liệu của các bộ, ngành và trung tâm khuyến nông trong nước. Phần lớn tải miễn phí, nhiều tài liệu có bản tiếng Việt. Điều kiện quan trọng nhất: đọc và in để dùng thì thoải mái, nhưng nhiều ấn phẩm quốc tế phát hành theo giấy phép có điều kiện phi thương mại, nên in lại để bán hoặc đưa vào khoá học thu phí thì phải xin phép.
Đánh đổi là độ "đúng chỗ": tài liệu quốc tế viết cho nhiều nước, ví dụ và số liệu có khi không khớp điều kiện Việt Nam; bản dịch tiếng Việt có thể là bản cũ hơn bản gốc vài năm. Với y tế, tài liệu là để hiểu và phòng ngừa, không thay lời khuyên của nhân viên y tế cho trường hợp cụ thể. Phần dưới chỉ cách tìm, cách đọc giấy phép, cách chọn bản mới nhất, và cách nhận ra tài liệu giả mạo mang tên tổ chức quốc tế.
Ai phát hành gì: kho tài liệu theo lĩnh vực
Danh sách theo nhu cầu; tên tổ chức để bạn gõ đúng khi tìm trang chính thức, không dẫn liên kết:
- Nông nghiệp, thực phẩm, nghề cá: Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) có kho ấn phẩm lớn về canh tác, chăn nuôi, an toàn thực phẩm; trong nước có trung tâm khuyến nông quốc gia và các tỉnh phát hành sổ tay kỹ thuật cho nông hộ.
- Y tế cộng đồng: Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) có hướng dẫn về dinh dưỡng, vệ sinh, phòng bệnh, sơ cứu; nhiều tài liệu có bản tiếng Việt do văn phòng tại Việt Nam hoặc Bộ Y tế phối hợp phát hành.
- Trẻ em, nuôi dạy, giáo dục mầm non: UNICEF có tài liệu cho cha mẹ và giáo viên, nhiều bản tiếng Việt về phát triển sớm, an toàn cho trẻ.
- Giáo dục, văn hoá: UNESCO có chính sách truy cập mở cho nhiều ấn phẩm, gồm hướng dẫn dạy học, giáo dục hoà nhập.
- Kinh tế, phát triển: kho tri thức mở của Ngân hàng Thế giới cho tải báo cáo về Việt Nam, nhiều báo cáo có tóm tắt tiếng Việt.
- Lao động, việc làm: Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) có tài liệu về an toàn lao động, quyền người lao động, khởi sự doanh nghiệp nhỏ.
Tìm bằng tên tổ chức kèm từ khoá và chữ "tiếng Việt". Chỉ tải từ trang của chính tổ chức, văn phòng đại diện tại Việt Nam, hoặc cơ quan nhà nước đồng phát hành; các trang tổng hợp tài liệu đòi đăng nhập, gắn quảng cáo dày đặc không cần thiết.
Giấy phép thường gặp: được làm gì với tài liệu
Dòng giấy phép thường nằm ở trang thứ hai hoặc trang bản quyền của tài liệu. Nhiều tổ chức liên chính phủ dùng phiên bản Creative Commons có hậu tố IGO, nghĩa là bản dành cho tổ chức liên chính phủ.
| Giấy phép ghi trên tài liệu | Được làm | Không được làm | Phải làm |
|---|---|---|---|
| CC BY (kể cả bản IGO) | In, chia sẻ, dịch, trích, dùng cả thương mại | Ngụ ý tổ chức tán thành sản phẩm của bạn | Ghi đúng nguồn, ghi rõ nếu đã chỉnh sửa |
| CC BY-NC-SA (kể cả bản IGO) | In phát miễn phí, dịch, chuyển thể cho lớp học không thu phí | Bán bản in, đưa vào khoá học thu phí khi chưa xin phép | Ghi nguồn, bản chuyển thể giữ cùng giấy phép |
| "Tất cả các quyền được bảo lưu", cho phép tái bản phi thương mại có ghi nguồn | In, phát miễn phí nguyên văn kèm nguồn | Sửa, bán | Hỏi tổ chức nếu muốn làm khác |
| Tài liệu của cơ quan nhà nước trong nước | Đọc, in, phổ biến | Sửa nội dung rồi giữ tên cơ quan | Ghi nguồn; tài liệu kỹ thuật có thể đã có bản cập nhật |
| Không ghi rõ | Đọc, dùng cá nhân | Tái bản, bán | Hỏi tổ chức trước khi in lại |
Điều khoản cụ thể của từng ấn phẩm có thể khác mặt bằng trong bảng; kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang bản quyền của đúng ấn phẩm bạn dùng.
Tìm và kiểm một tài liệu trong 15 phút
Ví dụ cần sổ tay về an toàn thực phẩm cho bếp ăn nhỏ. Trình tự áp dụng được cho phần lớn chủ đề.
- Gõ tên tổ chức và chủ đề, kèm "tiếng Việt", vào công cụ tìm kiếm; chọn kết quả thuộc trang của tổ chức hoặc cơ quan nhà nước.
- Mở trang mô tả ấn phẩm: xem năm phát hành, ngôn ngữ, có bản cập nhật mới hơn không.
- Tải tệp PDF trực tiếp từ trang đó. Trình duyệt đọc được PDF; không cần cài "trình đọc tài liệu đặc biệt" nào.
- Đọc trang bản quyền để biết giấy phép, ghi lại vào tên tệp hoặc tệp ghi chú.
- Đối chiếu nội dung kỹ thuật với quy định trong nước: tiêu chuẩn, quy chuẩn, hướng dẫn của bộ, ngành có thể khác khuyến cáo chung quốc tế.
- Lưu cả bản tiếng Việt và bản gốc; khi có chỗ dịch tối nghĩa, bản gốc giúp hiểu đúng.
Nếu tài liệu được gửi qua tin nhắn, thư điện tử kèm tệp nén hoặc tệp văn bản đòi bật tính năng chạy mã lệnh, đừng mở. Tổ chức quốc tế đăng tài liệu công khai trên trang của họ, không phát tài liệu qua tin nhắn cá nhân.
Dùng tài liệu quốc tế cho đúng chỗ
Tài liệu quốc tế mạnh ở nguyên lý và phương pháp: vì sao rửa tay đúng cách giảm bệnh, cách luân canh giữ đất, cách tổ chức một buổi học cho trẻ có hoạt động thay vì chỉ ngồi nghe. Yếu ở chi tiết địa phương: giống cây, liều lượng, thuốc, mùa vụ, quy định pháp lý. Vì vậy cách dùng tốt là lấy khung từ tài liệu quốc tế, rồi điền chi tiết từ tài liệu của trung tâm khuyến nông tỉnh, sở y tế, phòng giáo dục nơi bạn ở.
Với y tế, tài liệu của Tổ chức Y tế Thế giới và tài liệu Bộ Y tế giúp gia đình hiểu cách phòng bệnh, dinh dưỡng, dấu hiệu cần đưa người bệnh đi khám. Chúng không dùng để tự chẩn đoán hay tự kê thuốc. Khi có triệu chứng, hỏi cơ sở y tế; khẩn cấp thì gọi 115.
Với nông nghiệp, sổ tay quốc tế có khi nhắc tới hoạt chất bảo vệ thực vật mà ở Việt Nam đã bị cấm hoặc chưa được phép. Luôn kiểm danh mục hiện hành của cơ quan quản lý trước khi mua hay dùng bất cứ thứ gì được nhắc trong tài liệu, và hỏi cán bộ khuyến nông xã khi phân vân. Tài liệu càng cũ, việc đối chiếu này càng cần thiết.
Kho tài liệu trong nước đi kèm: khuyến nông, y tế dự phòng, giáo dục
Bên cạnh tài liệu quốc tế, các cơ quan trong nước phát hành rất nhiều tài liệu miễn phí sát điều kiện Việt Nam hơn. Trung tâm khuyến nông quốc gia và trung tâm khuyến nông các tỉnh có sổ tay kỹ thuật theo từng cây, con, thường kèm hình minh hoạ cho người ít đọc; nhiều tài liệu được phát tại các lớp tập huấn ở xã, cũng có bản điện tử trên trang của trung tâm.
Ngành y tế có tài liệu truyền thông về tiêm chủng, dinh dưỡng, phòng bệnh theo mùa, thường do trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh hoặc trạm y tế xã phát. Hỏi trực tiếp trạm y tế là cách nhanh nhất để có tài liệu đúng với chương trình đang triển khai ở địa phương. Ngành giáo dục có tài liệu hướng dẫn cho phụ huynh và giáo viên, một phần công bố trên trang của bộ và sở.
Ưu điểm của tài liệu trong nước là khớp quy định, giống cây, tên thuốc, lịch mùa vụ; nhược điểm là có khi ít cập nhật và trình bày khô. Dùng song song hai nguồn: tài liệu trong nước cho phần "làm gì, theo quy định nào", tài liệu quốc tế cho phần "vì sao" và cách trình bày dễ hiểu. Tài liệu của cơ quan nhà nước được in phát lại để phổ biến, miễn giữ nguyên nội dung và ghi nguồn; muốn trích một phần vào tài liệu riêng, ghi rõ trích từ đâu.
Một tình huống: tổ hợp tác rau sạch soạn tài liệu tập huấn
Anh Lực là tổ trưởng một tổ hợp tác trồng rau ở ngoại thành, cần tài liệu tập huấn cho mười hai hộ về ghi chép sản xuất và an toàn khi phun thuốc. Một công ty dịch vụ chào bán "bộ tài liệu chuẩn quốc tế" với giá không nhỏ. Anh tìm ra một sổ tay về thực hành nông nghiệp tốt có bản tiếng Việt do một tổ chức của Liên Hợp Quốc phối hợp phát hành, và tài liệu của trung tâm khuyến nông tỉnh về ghi chép nhật ký đồng ruộng. Vướng thứ nhất: sổ tay quốc tế nhắc một hoạt chất anh chưa nghe; cán bộ khuyến nông xã cho biết hoạt chất đó không có trong danh mục được phép ở Việt Nam, nên anh gạch phần đó trong bản phát cho tổ. Vướng thứ hai: anh định in sổ tay đóng bìa đẹp, bán lại cho tổ khác lấy chút kinh phí; đọc trang bản quyền thấy giấy phép phi thương mại, anh chuyển sang phát miễn phí và ghi nguồn đầy đủ. Kết quả: tài liệu hai mươi trang ghép từ hai nguồn, khớp quy định trong nước, mỗi hộ một bản, chi phí chỉ là tiền in.
Điều làm nên tài liệu tốt ở đây là sự ghép đúng: nguyên lý quốc tế cộng chi tiết địa phương, và giấy phép được tôn trọng. Không cần mua bộ tài liệu nào cả.
Tài liệu giả mạo mang tên tổ chức quốc tế: nhận ra thế nào
Gửi qua tin nhắn kèm đường dẫn lạ. Tài liệu thật nằm trên trang của tổ chức. Tin nhắn "tải hướng dẫn mới nhất của tổ chức y tế" kèm đường dẫn rút gọn là dấu hiệu lừa đảo hoặc phát tán mã độc.
Đòi thông tin cá nhân hay phí để nhận tài liệu. Ấn phẩm công khai không bắt khai số giấy tờ, số tài khoản. Bị yêu cầu chuyển phí "nhận tài liệu, nhận hỗ trợ" thì dừng lại; bị chiếm đoạt tiền thì báo công an qua 113.
Logo đúng nhưng nội dung giật gân. Tài liệu khoa học viết điềm tĩnh, có tài liệu tham khảo. Văn bản đầy chữ in hoa, hứa chữa khỏi bệnh, kêu gọi chia sẻ gấp thì không phải ấn phẩm thật.
Không có năm, không có trang bản quyền. Ấn phẩm chính thức thường có năm phát hành, mã số hoặc thông tin xuất bản. Thiếu những thứ đó, tra lại tên tài liệu trên trang của tổ chức.
Bán "bản dịch độc quyền" của tài liệu miễn phí. Nhiều bản tiếng Việt đã có miễn phí. Trước khi mua, tra trang chính thức xem tổ chức đã phát hành bản tiếng Việt chưa.
Câu hỏi thường gặp
Tài liệu của Tổ chức Y tế Thế giới có được in phát cho cộng đồng không?
Phần lớn được, miễn phát miễn phí và ghi nguồn đúng, vì nhiều ấn phẩm dùng giấy phép Creative Commons phi thương mại bản dành cho tổ chức liên chính phủ. Đọc trang bản quyền của đúng ấn phẩm và kiểm lại điều kiện hiện hành.
In sổ tay của tổ chức quốc tế để bán có được không?
Chỉ khi giấy phép cho phép dùng thương mại, như CC BY. Nếu tài liệu ghi điều kiện phi thương mại, muốn bán bản in phải xin phép tổ chức phát hành. Phát miễn phí kèm ghi nguồn thì thường không vướng.
Làm sao biết bản tiếng Việt của tài liệu đã cũ chưa?
So năm phát hành của bản tiếng Việt với bản gốc trên trang của tổ chức. Nếu bản gốc có phiên bản mới hơn, đọc phần thay đổi ở bản gốc, nhất là với hướng dẫn y tế và kỹ thuật nông nghiệp.
Tài liệu y tế quốc tế có dùng để tự chữa bệnh ở nhà được không?
Không nên. Tài liệu giúp hiểu cách phòng bệnh, dinh dưỡng và dấu hiệu cần đi khám, không thay chẩn đoán của nhân viên y tế. Có triệu chứng thì hỏi cơ sở y tế gần nhà; trường hợp khẩn cấp gọi 115.
Sổ tay nông nghiệp quốc tế nhắc tới thuốc bảo vệ thực vật thì có dùng theo được không?
Phải đối chiếu danh mục thuốc được phép sử dụng hiện hành ở Việt Nam trước, vì có hoạt chất bị cấm hoặc chưa được phép trong nước. Hỏi cán bộ khuyến nông hoặc cơ quan bảo vệ thực vật địa phương khi phân vân.
Nhận tin nhắn mời tải tài liệu hướng dẫn mới của tổ chức quốc tế có nên mở không?
Không nên bấm đường dẫn trong tin nhắn. Tự tìm tên tài liệu trên trang chính thức của tổ chức. Không cung cấp thông tin cá nhân hay chuyển phí để nhận tài liệu; nếu bị chiếm đoạt tiền, báo công an qua 113.