Cần một từ điển tiếng Anh không tốn tiền, bạn có ba hướng: Wiktionary, từ điển mở do cộng đồng Wikimedia biên soạn, tra được cả nghĩa, phiên âm và nguồn gốc từ, không quảng cáo, không cần tài khoản; GoldenDict, phần mềm tra từ mã nguồn mở chạy trên máy tính, tra ngoại tuyến khi đã nạp tệp từ điển hợp lệ; và bản tra trực tuyến miễn phí của các nhà xuất bản từ điển lớn, rất chuẩn nhưng có quảng cáo. Điều kiện quan trọng nhất: phần mềm tra từ miễn phí không có nghĩa dữ liệu từ điển bên trong cũng miễn phí.
Phần lớn rắc rối nằm ở câu đó. Nhiều người cài phần mềm tra từ mã nguồn mở rồi đi tìm "gói từ điển" trôi nổi trên mạng, vốn là dữ liệu của nhà xuất bản bị sao chép trái phép. Phần dưới chỉ ra nguồn dữ liệu nào dùng được hợp pháp và mỗi kiểu từ điển hợp với nhu cầu nào.
So ba kiểu từ điển miễn phí theo điều kiện
Mỗi kiểu có một chỗ mạnh và một cái giá riêng. Bảng xếp theo nhu cầu người học thường gặp:
| Kiểu từ điển | Hợp với ai | Cần mạng, cần tài khoản? | Đánh đổi | Giấy phép nội dung |
|---|---|---|---|---|
| Từ điển mở cộng đồng (Wiktionary) | Người cần nghĩa, phát âm, nguồn gốc từ, nhiều thứ tiếng | Cần mạng, không cần tài khoản | Mục từ hiếm đôi khi sơ sài; giao diện dày chữ | Nội dung mở, được dùng lại nếu ghi nguồn và giữ cùng giấy phép |
| Phần mềm tra ngoại tuyến (GoldenDict) | Người đọc tài liệu nhiều, hay mất mạng, muốn tra nhanh bằng phím tắt | Không cần mạng sau khi nạp từ điển | Phải tự tìm tệp từ điển hợp lệ | Phần mềm mở; dữ liệu tuỳ từng tệp |
| Bản trực tuyến của nhà xuất bản từ điển | Người cần định nghĩa chuẩn, ví dụ câu, ghi chú cách dùng | Cần mạng, thường không cần tài khoản | Quảng cáo, theo dõi bằng cookie | Bản quyền thuộc nhà xuất bản, chỉ xem, không sao chép hàng loạt |
| Ứng dụng từ điển Anh Việt trên điện thoại | Người cần nghĩa tiếng Việt nhanh | Thường cần mạng cho phần mở rộng | Quảng cáo toàn màn hình, xin nhiều quyền | Gói trả phí để bỏ quảng cáo, tra ngoại tuyến |
Đọc cột cuối nếu bạn định làm tài liệu chia sẻ cho lớp: chép nguyên định nghĩa từ từ điển thương mại vào tài liệu phát cho nhiều người là dùng nội dung có bản quyền. Nội dung từ điển mở thì làm được, miễn ghi nguồn đúng cách.
Wiktionary dùng thế nào cho người học, không chỉ để tra nghĩa
Wiktionary là dự án anh em với Wikipedia, cùng do Quỹ Wikimedia, một tổ chức phi lợi nhuận, vận hành. Mỗi mục từ thường có phiên âm theo bảng phiên âm quốc tế, tệp âm thanh giọng Anh và giọng Mỹ ở các từ thông dụng, các nghĩa xếp theo từ loại, từ đồng nghĩa, từ trái nghĩa và phần nguồn gốc. Không có quảng cáo, không bắt đăng nhập.
Người học dùng hiệu quả nhất ở ba việc. Một là nghe phát âm khi từ điển khác không có âm thanh. Hai là xem các dạng của từ: động từ bất quy tắc chia ra sao, danh từ số nhiều viết thế nào. Ba là xem phần dịch sang các thứ tiếng ở cuối mục, trong đó thường có tiếng Việt, giúp kiểm tra nhanh nghĩa mình hiểu có đúng không.
Điểm yếu cần biết: do tình nguyện viên viết, chất lượng không đều. Từ phổ thông thì đầy đủ, từ chuyên ngành hoặc tiếng lóng mới có khi chỉ một dòng. Phần dịch tiếng Việt đôi khi sai sắc thái. Gặp nghĩa quan trọng cho bài thi hay hợp đồng, đối chiếu thêm một từ điển của nhà xuất bản.
Tra ngoại tuyến bằng phần mềm mã nguồn mở và chuyện tệp từ điển
GoldenDict là phần mềm tra từ mã nguồn mở cho máy tính, có nhánh phát triển tiếp do cộng đồng duy trì. Nó không tự mang theo từ điển nào; bạn nạp tệp từ điển vào, sau đó tra được cả khi không có mạng, bôi đen chữ trong tài liệu rồi bấm phím tắt là hiện nghĩa. Với người đọc giáo trình, tài liệu chuyên ngành dài, tính năng này tiết kiệm rất nhiều thời gian.
Chỗ phải cẩn thận là tệp từ điển. Nguồn hợp pháp gồm: bản xuất dữ liệu của Wiktionary mà cộng đồng đã chuyển sang định dạng dùng được; các từ điển được tác giả công bố kèm giấy phép mở; và từ điển bạn đã mua bản quyền có cho phép xuất dữ liệu. Các "bộ từ điển trọn gói" chia sẻ trên diễn đàn, tự xưng là bản của nhà xuất bản lớn, gần như chắc chắn là sao chép trái phép. Ngoài chuyện bản quyền, tệp nén tải từ nguồn lạ còn có thể kèm mã độc.
Cách an toàn: chỉ tải phần mềm từ trang chính thức của dự án, đọc kỹ dòng giấy phép đi kèm mỗi tệp từ điển, và nếu không thấy dòng nào thì coi như không được phép.
Bản trực tuyến của nhà xuất bản: chuẩn, nhưng bạn trả bằng gì
Các nhà xuất bản từ điển tiếng Anh lâu đời đều có bản tra trực tuyến miễn phí, định nghĩa viết cho người học, nhiều câu ví dụ thật. Đổi lại:
- Quảng cáo chiếm một phần màn hình, trên điện thoại có lúc che cả mục từ.
- Trang đặt cookie theo dõi để phục vụ quảng cáo; bạn có quyền chọn từ chối cookie không cần thiết ở hộp thông báo đầu tiên.
- Một số tính năng như danh sách từ cá nhân, bài luyện tập thêm, bản không quảng cáo nằm trong gói trả phí hoặc cần tạo tài khoản.
- Nội dung có bản quyền: xem và học thoải mái, nhưng không chép hàng loạt sang tài liệu phát hành.
- Ứng dụng điện thoại giả mạo tên nhà xuất bản khá nhiều; chỉ tải ứng dụng do đúng nhà phát hành đăng trên kho ứng dụng chính thức.
Với người học trình độ trung cấp trở lên, nên tập dùng từ điển giải nghĩa bằng tiếng Anh thay vì chỉ tra Anh Việt. Lúc đầu chậm, nhưng nó buộc bạn hiểu từ bằng chính ngôn ngữ đó.
Tra cho nhớ, không phải tra xong là quên
Đọc hết các nghĩa trước khi chọn. Người mới hay lấy nghĩa đầu tiên. Một từ như "run" có hàng chục nghĩa; nghĩa đúng là nghĩa khớp với câu đang đọc, không phải nghĩa đứng đầu danh sách. Đọc lướt cả danh sách mất thêm vài giây nhưng tránh hiểu sai cả đoạn.
Chép câu ví dụ, không chép nghĩa trần. Khi đưa từ vào sổ hay phần mềm thẻ ghi nhớ, chép nguyên câu chứa từ đó. Câu cho biết từ đi với giới từ nào, đứng ở đâu, mang sắc thái gì. Nghĩa trần một dòng tiếng Việt thường không đủ để dùng lại.
Nghe phát âm ngay lúc tra. Bấm nghe một lần, đọc to theo một lần. Thói quen này rẻ mà giúp tránh học sai cách đọc rồi phải sửa lại sau nhiều năm.
Để ý ký hiệu từ loại và mức trang trọng. Từ điển dành cho người học thường ghi chú từ nào trang trọng, từ nào thân mật, từ nào cũ. Dùng từ thân mật trong thư xin việc là lỗi hay gặp mà không từ điển song ngữ đơn giản nào cảnh báo.
Tra cụm, không chỉ tra từ. Nhiều nghĩa nằm ở cụm động từ và thành ngữ. Gõ cả cụm vào ô tra, từ điển mở và từ điển người học đều có mục riêng cho các cụm thông dụng.
Dựng bộ tra từ miễn phí trong mười lăm phút
Làm một lần, dùng lâu dài. Thứ tự gợi ý cho máy tính cá nhân:
- Đánh dấu trang Wiktionary trên trình duyệt để tra nhanh. Không cần tài khoản.
- Tìm đúng tên dự án GoldenDict, vào trang chính thức hoặc kho mã nguồn chính thức của dự án, tải bản phù hợp hệ điều hành. Tránh các trang "tải phần mềm miễn phí" trung gian vì hay đóng gói thêm phần mềm quảng cáo.
- Khi cài, đọc từng màn hình; bỏ chọn mọi ô mời cài thêm thứ khác nếu có.
- Nạp một tệp từ điển có giấy phép mở rõ ràng. Mở phần thiết lập, trỏ đến thư mục chứa tệp, cho phần mềm lập chỉ mục.
- Bật tính năng tra bằng phím tắt khi bôi đen chữ, thử trên một đoạn tài liệu.
- Trên điện thoại, nếu dùng ứng dụng từ điển có quảng cáo, vào phần quyền của máy, tắt quyền vị trí và danh bạ; từ điển không cần những quyền đó.
Tính năng và tình trạng phát triển của phần mềm có thể thay đổi; kiểm lại điều kiện hiện hành trên trang chính thức trước khi dùng.
Tình huống: chị Hương đọc hướng dẫn của nhà cung cấp nước ngoài
Chị Hương bán đồ gia dụng nhập khẩu qua mạng, thường phải đọc hướng dẫn sử dụng bằng tiếng Anh để viết lại mô tả sản phẩm. Ban đầu chị dùng ứng dụng từ điển trên điện thoại, cứ tra hai từ là bật quảng cáo toàn màn hình, lại có lúc ứng dụng xin quyền đọc danh bạ khiến chị lo.
Chị chuyển sang làm trên máy tính: cài GoldenDict từ trang chính thức, nạp từ điển dữ liệu mở, bôi đen là tra. Vướng ở các thuật ngữ kỹ thuật như loại vật liệu, chuẩn điện, mà từ điển mở chỉ ghi nghĩa chung. Chị tra thêm bản trực tuyến của một nhà xuất bản từ điển cho từ khó, chấp nhận quảng cáo ở bước này. Kết quả là thời gian viết một mô tả giảm còn khoảng một nửa, và chị gỡ ứng dụng xin quyền danh bạ.
Điều đáng chú ý: chị không đi tìm "bộ từ điển trọn gói" trên diễn đàn, nên không phải lo chuyện bản quyền hay tệp nhiễm mã độc.
Câu hỏi thường gặp
Từ điển mở có đủ tin cậy để học thi chứng chỉ không?
Đủ cho phần lớn từ thông dụng, nhất là phiên âm và các dạng của từ. Với từ dễ nhầm sắc thái hoặc cụm từ cố định, nên đối chiếu thêm một từ điển dành cho người học của nhà xuất bản uy tín, vì từ điển mở do tình nguyện viên viết nên chất lượng không đều giữa các mục.
Tải bộ từ điển trọn gói chia sẻ trên diễn đàn để dùng ngoại tuyến có sao không?
Nếu bộ đó là dữ liệu của nhà xuất bản bị sao chép thì đó là dùng nội dung vi phạm bản quyền. Thêm vào đó, tệp nén từ nguồn lạ có thể chứa mã độc. Chỉ dùng tệp từ điển có ghi rõ giấy phép mở, hoặc từ điển bạn đã mua và được phép xuất dữ liệu.
Có từ điển Anh Việt miễn phí không quảng cáo không?
Có thể dùng phần dịch tiếng Việt trong Wiktionary, không quảng cáo nhưng không phủ hết mọi từ. Các ứng dụng Anh Việt chuyên dụng phần lớn là thương mại, bản miễn phí kèm quảng cáo, gói trả phí mới bỏ quảng cáo. Người học lâu dài nên tập tra từ điển giải nghĩa bằng tiếng Anh.
Phần mềm tra từ ngoại tuyến có lấy dữ liệu của người dùng không?
Phần mềm mã nguồn mở chạy trên máy thường không gửi gì đi khi tra ngoại tuyến, và mã nguồn công khai để ai cũng kiểm được. Tuy vậy, nếu bạn bật tính năng tra thêm trên mạng, từ bạn tra sẽ được gửi tới trang đó. Muốn kín đáo thì tắt các nguồn tra trực tuyến trong thiết lập.
Dùng định nghĩa từ từ điển để làm tài liệu phát cho lớp học có được không?
Với nội dung từ điển mở, bạn được dùng lại, miễn là ghi nguồn và giữ cùng loại giấy phép cho phần đã lấy. Với từ điển của nhà xuất bản, trích vài định nghĩa để minh hoạ thường được chấp nhận, nhưng chép hàng loạt vào tài liệu phát hành là vi phạm bản quyền.
Làm sao nhận ra ứng dụng từ điển giả trên kho ứng dụng?
Xem tên nhà phát hành có trùng với nhà xuất bản không, xem số lượt tải, ngày cập nhật và các quyền ứng dụng xin. Ứng dụng từ điển đòi quyền đọc tin nhắn, danh bạ hay quản lý cuộc gọi là dấu hiệu bất thường, nên bỏ qua dù mang tên quen thuộc.